Raggi

by Paolo Monaco sj

Home   |   Esercizi spirituali   |   Arte   |   Esperienze   |   Saggi   |   Link

Search  |  Site map  |  E-mail

 

 

 

 

Saggi >
Compagnia
di Gesù

La «gratia Societatis» secondo il padre Nadal

Come conoscere il carisma della Compagnia di Gesù

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Introduzione

 

L’orizzonte
ermeneutico

 

La vita e l’esempio
di sant’Ignazio
di Loyola

 

La chiamata del re
e la meditazione
dei due vessilli

 

Il fine della
Compagnia di Gesù

 

I principi che
regolano il governo

della Compagnia
di Gesù

 

Cinque punti
per vivere la
«gratia Societatis»

 

Conclusione

 

Bibliografia

 

 

 

 

Altre pagine

 

La soppressione
e la ricostituzione
della Compagnia
di Gesù

 

Chiara Lubich
e i Gesuiti

 

Il corpo della
Compagnia
di Gesù

 

Cercare insieme
la volontà di Dio

 

Le missioni
dei Gesuiti

Il corpo della
Compagnia
di Gesù

 

The deliberation
that started
the Jesuits

 

Oblazione della
Compagnia
di Gesù

 

I Gesuiti,
compagni
di Gesù

 

 

capitolo secondo

la vita e l’esempio di sant’ignazio di loyola

 

Il primo mezzo per conoscere la «gratia Societatis» è dunque la vita di sant’Ignazio:

 

“Quanto a lo primero, el año 1554 me acuerdo yo que oí dezir a nuestro Padre Ignacio: «Tres cosas he deseado de nuestro Señor, y su divina Magestad me las a concedido. La primera, ver aprobada la Compañía de la Sede Apostolica, y nuestro Señor me lo ha dado. La 2a, ver aprobados los exercicios, y nuesro Señor me lo ha concedido. La 3a es ver hechas constituciones, y nuestro Señor tanbién me lo ha concedido». De aquí collegimos nosotros que en aquestas palabras nos quería dezir nuestro Padre Ignacio que estaría ya poco tiempo con nosotros.

 

Y así yo le dixe un día: «Padre, todos los fundadores de las religiones, estando cercanos a la muerte, an dexado algunos avisos de cómo nuestro Señor les guió desde sus principios hasta que fundaron la religión, para maior conoscimiento de su religión y para ayudarse mucho en el govierno della, y así sant Francisco hizo un testamento que comiença: «Cum in peccatis essem», cosa de mucha substancia; y leemos otros testamentos de cosas muy particulares de otros fundadores de religiones. Así, por charidad, V. R. haga alguna cosa semejante, mirando en ello el bien de la Compañía principalmente, diziendo cómo nuestro Señor le ha ayudado en las contradictiones». - Respondióme que estava ocupado. - Y haziéndole instancia, al fin dixo que tomase otros dos compañeros y lo encomendásemos a Dios y dixésemos missas. Yo le respondi que lo mismo diría al cabo de haver dicho missa y de averlo encomendado a Dios. Y hize lo que me dixo. Y después llamó al Padre Luis Gonçales, y escrivió el discurso de su vida hasta el año de 43; y el resto dixo que Nadal lo podía dezir, porque allí havía asistido de ordinario[1]”.

 

 

2.1. Gli “Acta Patri Ignatii”

 

Dal 1561 in poi, la fonte di p. Nadal sono gli Acta Patri Ignatii, altrimenti detti Autobiografia. Egli espone ai suoi interlocutori una sintesi di ciò che sant’Ignazio stesso aveva raccontato negli anni precedenti al p. Gonçalez Da Camara[2].

 

1) Nel prologo, che p. Nadal scrisse probabilmente nel 1561, il nostro autore rivela quanto egli fosse stato insistente con sant’Ignazio, affinché questi lasciasse a tutta la Compagnia di Gesù la sua testimonianza:

 

“Audieram ego, et alii patres, a Patre nostro Ignatio, tria ipsum expetiisse a Deo consequi beneficia, antequam ex hac vita decederet. Primum, ut Societatis Institutum a Sede Apostolica confirmaretur. Secundum, ut similiter Exercitia spiritualia. Tertium, ut conscriberet Constitutiones.

 

Id cum ego meminissem, et viderem eum esse consequutum omnia, verebar ne e nobis ad meliorem vitam vocaretur. Cum autem scirem solitos esse sanctos Patres, instituti alicuius monastici auctores, posteris, vice testamenti, ea monita dare, quibus ad virtutis perfectionem iuvari posse confiderent: tempus observabam quo possem commode idem a Patre Ignatio postulare. Contigit anno 1551 cum simul essemus, ut diceret Pater Ignatius: «Nunc ego altior caelo eram»; passus (opinor) mentis aliquam extasim, vel raptum, ut frequenter solebat. Venerabundus sciscitor: «Quid istuc rei est, Pater? Ille ad alia divertere sermonem. Illud igitur ego opportunum tempus existimans, peto a Patre atque obsecro, ut nobis vellet exponere, quemadmodum ab initio suae conversionis illum Dominus gubernasset, ut nobis illa expositio esse posset loco testamenti, et paternae institutionis. Nam cum sis (inquam) tria illa consequutus, Pater, quae ante obitum tuum videre desiderasti, veremur ne ad caelum sis evocandus.

 

Excusabat Pater suas occupationes; non posse eo animum se, vel tempus applicare. Et tamen, «Celebrate (inquit) tres Missas de hac re, Polancus, Pontius, et tu; et ex oratione ad me referte, quid censeatis». Idem (inquam) Pater, censebimus, quod nunc. Addidit suavissime: «Agite, quod dico». Celebravimus; retulimus idem; pollicitus est se facturum. Anno sequenti cum rursum ex Sicilia rediissem mittendus in Hispaniam, interrogavi Patrem, si quid egisset. «Nihil, inquit». Rediens ex Hispania anno 1554, rursum rogo: Non attigerat. Ibi vero, nescio quo ductus animo, constanter certe dixi Patri: «Sunt ferme quatuor anni, quibus obsecro non meo solum, sed aliorum Patrum nomine, ut nobis explices, Pater, quem ad modum Dominus te instituerit ab initio tuae conversionis; id confidere nos, fore nobis et Societatis utile in primis. Verum cum videam te illud non praestare, hoc audeo confirmare; si id facias, quod tantopere desideramus, eo beneficio nos usuros studiose, si non facias, propterea non futuros animo debiliori, sed tam confidenti in Domino, quam si omnia scripsisses».

 

Nihil respondit Pater, sed (eodem, ut opinor, die) advocato ad se Patre Ludovico González, incepit ipsi narrare, quae ille Pater, ut est excellenti memoria, postea scribebat. Ea sunt Acta Patris Ignatii, quae circunferuntur. Fuit autem Pater Ludovicus in prima congregatione generali elector, et in eadem electus Assistens Praepositi Generalis Patris Layniz. Fuit postea institutor in litteris, et Christianis moribus Regis Portugalliae Sebastiani, insigni religione et virtute Pater. Scripsit Pater González partim Hispanice, parti Italice, ut aderant praesto amanuenses. Vertit latine Pater Annibal de Codretto doctus admodum et pius Pater. Uterque adhuc vivit, et auctor et interpres[3]”.

 

2) Da parte sua p. Gonçalez Da Camara così ricorda nel suo prologo l’atteggiamento di p. Nadal:

 

“Mas venido el P. Nadal, holgándose mucho de lo que estaba comenzado, me mandó que importunase al Padre, diciéndome muchas veces que en ninguna cosa podía el Padre hacer más bien a la Compañía que en hacer esto; y que esto era fundar verdaderamente la Compañía [4]”.

 

Per p. Nadal dunque gli Acta Patri Ignatii fanno conoscere il disegno di Dio su sant’Ignazio, così come questi lo “vede” quando esso è compiuto, o meglio, mentre si compie definitivamente in questo raccontare in prima persona la fondazione della Compagnia di Gesù. Sant’Ignazio, infatti, non racconta tutto, ma solo ciò che aiuta a confermare la fondazione che egli ora, in Dio, passo dopo passo, riconosce interamente.

 

 

2.2. Sant’Ignazio fondatore della Compagnia di Gesù

 

Quali sono gli elementi che caratterizzano il racconto di p. Nadal della vita di sant’Ignazio?

 

1) Fin dalle sue prime esortazioni, per introdurre la sua narrazione, egli fa riferimento ad altri fondatori precedenti. Il nostro autore, dopo aver presentato speculativamente la vita religiosa, invita i suoi interlocutori a contemplare praticamente il modo in cui la vita religiosa si è manifestata nella storia della Chiesa.

 

Da questo punto di vista, allora, il fondatore è un uomo che riceve da Dio una grazia particolare per sé e per altri, grazia con la quale Dio stesso aiuta la Chiesa, suscitando in essa un nuovo ordine o congregazione. Così è stato per san Basilio, san Benedetto, san Bruno, san Francesco e san Domenico. Così è stato per sant’Ignazio:

 

“Esto se ha dicho hablando speculativamente de religión en commún y particular; pero veniendo a la plática, en que es menester que lo dicho se ponga y se guste, se ha de notar que, queriendo Nuestro Señor ayudar a su Iglesia, usa deste modo: que excita a un hombre dándole una special gracia y influxo con que le sirva en modo particular, como lo hixo con S. Francisco, a quien dió una gracia efficaz con que se ayudasse a sí y a los otros para el fin que somos todos criados; y assí juntándose se hizo un cuerpo y congregación con aquella propriedad y particularidad de gracia, la qual se dize una particolar religión; y así de todas las otras”.

 

De la mesma manera excitó Dios al P. M. Ignatio comunicándole una gracia y mediante él a nosostros, la qual siguimos, y nos regimos según ella; y este es nuestro particular modo en que differimos de los otros religiosos, y es menester que nosotros lo sintamos así y gustemos; pero los otros religiosos no es menester que lo sientan, porque tienen su modo particular, al qual es menester que sigan [5]”.

 

Egli è quindi ministro di quella grazia:

 

“Bien veréis quán approbada está la Compañía por la Sede Apostólica, sin otras muchas vezes que en diversas partes fue en juizios y tribunales muy bien examinada y siempre approbada la doctrina y vida del Padre Maestro Ignacio, a quien Dios escoxió por ministro desta gracia [6]”.

 

In lui Dio diede inizio alla Compagnia di Gesù e al suo modo di procedere:

 

“Elígelo; no que lo merezca él, o que se eligiese [a] quien tenía la gracia; que era pecador y andaba en guerra para la honra. Y él lo decía de sí, que andaba en vanidades [a] hacer esto y estotro. Mas eligió su naturaleza por ser hombre para mucho, y era tan magnánimo que en la guerra nunquam se vió persona vencida. Queriendo pues Dios hacer esto, para que non había gracia ni mérito; ni la naturaleza, ni naturaleza, ni naturales perfecciones de nuestro Padre (puesto que [aunque] grandes) bastaban, aunque eran gran ayuda, coniuncta la voluntad y gracia de Dios: como le eligió, comunícale gracia para esto por los mismos me­dios y más por donde se comenzó en él la Compañia y ha de proceder. Los cuales Dios andaba poniendo en él poco a poco, y de donde después se había [de] poner en práctica en la Compañía[7]”.

 

2) Ora, la grazia particolare che Dio ha donato a sant’Ignazio e in lui a tutta la Compagnia è il suo modo particolare di vivere l’obbedienza:

 

“Y ase de notar que las virtudes se vienen a particularizar con aquella gracia par­ticular, obrando según aquel modo y particular influxo; y así es menester que nosotros obremos según nuestro modo aprehendendo las virtudes con este particular sentimiento y special gracia y influxo divino; y esta es la prática de nuestra religión. En la qual ay cosas particulares que no ay en las otras religiones; v.g., el modo particular de la obediencia, que es una gracia special que Dios N.S. ha hecho a la Compañía[8]”.

 

 

2.3. Le tappe della fondazione della Compagnia di Gesù

 

1) Negli avvenimenti e nelle esperienze di sant’Ignazio, p. Nadal ricava e propone ai suoi ascoltatori il senso del “modo di procedere” della Compagnia. Soprattutto egli fa vedere come, nella vita di sant’Ignazio, Dio realizza la fondazione della Compagnia:

 

a) l’inizio a Loyola:

 

“Hera nuestro Padre magnánimo y de noble y generoso ánimo; y comencó a ser turbado con unos varios pensamientos y con diversas mociones, unas vezes de vanidades y de hazer cosas grandes en servicio de reyes en guerra, como ya havía començado; otras vezes de hazer cosas grandes en servicio de Dios nuestro Señor, como un S. Enophre y otros sanctos que se le ofrecían. Y andando en estos diversos pensamientos experimentó que los primeros le dexavan seco y desgustado y desabrido; los segundos le dexavan con devoción y consolado. Y así determinó de servir a nuestro Señor como él mejor pudiese, y hazer cosas para mayor gloria suya. Y esto fué su primer principio. Y de aquí es que en las Constituciones en cada capítulo y en cada división hallaréis: «a mayor gloria y servicio de Dios nuestro Señor»[9]”.

 

b) l’ispirazione di Manresa:

 

“Hic de sacello D. Pauli ad flumen, ubi fuit supra se levatus, ita ut aperirentur sibi omnia rerum principia. In quo raptu videtur totius Societatis cognitionem accepisse, quia solebat dicere: «Ego me refero ad Manresam», quando quaerebatur quare hoc aut illud ita institueret. Atque illud donum dicebat omnia quae acceperat dona excellere[10]”;

 

c) Gerusalemme:

 

“Luego tractó de hazer una pereginación a Hierusalem, ques otra experiencia de la Compañía; y la mesma peregrinación endereçava para ayuda del próximo, porque en Hierusalem, fuera de los turcos, ay diversas sectas de christianos: schismáticos, jacobitas y armenos. Y estando determinado de quedarse allí, el guardián del Monte Sión, ques monesterio de S. Francisco, no le dexó. Y aunque el Padre dezía que no quería sino que le confesase de ocho a ocho días, que el comer él se lo buscaría; con todo eso dixo el guardián que no le dexaría estar allí, antes que tenía una bulla del Papa en que le podía descomulgar, si allí se quedase. Y así nuestro Padre entendió que no hera voluntad de Dios nuestro Señor se quedase allí, y así se bolvió por acá[11]”.

 


d) gli studi e le prime persecuzioni:

 

“[...] assí como Dios N.S. fundó la Iglesia por muchos y grandes trabajos que dió a su Hijo y a la Iglesia que es su cuerpo, y por esta vía también la augmentó; assí por su misericordia infinita nos a hecho esta gracia de ser semejantes a Christo en alguna manera y fundarse la Compañía a esta similitud por persecutiones, como se vee en las muchas y graves que tubo el Padre M. Ignatio en Alcalá, Salamanca, París, etc.; no solamente de los hombres, se etiam de pobreza grandíssima que tuvo en París. Praecipue vero inter alia le fatigavan dos cosas, scilicet, la enfermedad continua y grave que tenía, y la oratión, id est, la aflictión que tenía en dexar el gusto de la oración por lo studio, como era necessario. Y, sabiendo que era aquella la voluntad de Dios, se venció studiando con mucha diligencia y dándonos exemplo de lo que nos conviene hazer los que estudiamos en la Compañía, scilicet, de no descuidarnos en el estudio por el gusto de la oración. Estas y semejantes persecutiones tuvo el P. M. Ignatio en su persona ad Christi similitudinem[12];

 

e) il gruppo di compagni:

 

“He aquí al Padre theólogo. Sus deseos fueron siempre buscar como más enplearse en servicio de Dios; y así vió que a solas no podía hazer tanto fructo, y por eso buscó compañeros; y así se ayuntaron al principio algunos con un mismo fin y con voto de pobreza y de castidad[13]”;

 

f) la visione de La Storta:

 

“Quaemadmodum autem confirmata fuerit divina haec inspiratio et appellatio, audite, fratres mei. Nam, cum iam primum veniret Pater Ignatius Romam antequam quidquam de confirmatione Societatis ageretur, atque in itinere oraret, ecce apparuit illi Christi Iesu crucem baiulans; audivit vero Deum Patrem in spiritu ac sensit quod se ad Christum applicaret, et in illius servitutem et sequelam assereret, ac diceret. «Ego vobis ero propitius».

 

Ad haec, cum ageretur de formula instituti, quo illam Sedi Apostolicae offerrent Patres confirmandam, ut in re gravissima, ad internam quandam devotionem atque spiritus sensum compositus Pater Ignatius, enixe ac confirmate postulavit a sociis, ut illud nomen Societati facerent; id se rogare, et contendere ab omnibus, ut sibi concederetur.

 

Quibus ex rebus satis aperte possumus intelligere ex divina inspiratione fuisse a Deo illud nome Societati impositum.

 

Socii igitur sumus Christi Iesu ex illustri quadam atque eximia in nos benignitate ac gratia. Iesum sequimur militantem, bellum gerentem, crucem etiam nunc baiu­lantem in Corpore suo mystico, quod est Ecclesia; itaque adimplere debemus ea quae desunt passionum Christi [Col 1,24]. Christum igitur imitemur, fratres, quoad eius fieri cum eius gratia poterit proxime; nihil aliud ex hac mortalitate velimus, quam voluit Chritus Iesus. Nostrorum est pauperes esse, castos, obedientes, humiles; nostrum opprobria, iniurias, contumelias pro eius nomine pati; nostrum, pro salute animarum procuranda nihil non cogitare, agere, pati; nostrum desiderare mortem pro animarum salute oppetere. Ad magnum opus, magno signo ac demonstratione, vocavit nos Christus Iesus, fratres dilectissimi. Magno igitur animo, magna fide, magna spiritus vivacitate atque hilaritate sequamur in humilitate cordis nostri in spiritu ac veritate [Gv 4,23-24] in Christo[14]”.

 

L’importanza di questa visione, che realizza la chiamata a “militare sotto il vessillo della croce” e conferma il nome di “Compagnia di Gesù”, viene ribadita da p. Nadal nella quarta esortazione in Coimbra:

 

Tornando al propósito, nosotros hallamos que en la bula nuestra se dice que somos llamados ut militemus sub vexillo Crucis y con nombre de la Compañía de Jesús. Y este nombre se nos ha comunicado; que, yendo nuestro P. Ignacio con el Padre Fabro y el Padre Laínez a Roma para hablar el Papa, en el camino se sintió muy consolado, y le apareció Dios Padre con le mostrar su Hijo con la Cruz a cuestas, con el cual se [le] puso como dándoselo por amo; y le dijo: ego vobiscum ero. Y esto es lo que yo tenía oído al P. Laínez, y también él me lo dijo preguntándoselo. Y ansí quedó en ciertos apuntamientos de él al tiempo que hizo las Constituciones que se refería a esta aparición; pues cierto es que no decí él más de lo que era, como al cabo de lo del P. Luis Gonçalvez [González de Cámara] concluyo.

Consolación pues grande para mí y cada uno, que lo mismo a mí en su persona [de Ignacio] me hace Dios, y por eso cada uno esto debe imprimir en su corazón aumentando aquella gracia con su cooperación, tomando parte de la Cruz de Cristo con la cual nos apareció en él. Y ansí como el Señor quiso ser obediente, ansí nosostros; así como quiso ser pobre nos[otros] también; y como quiso buscar las ánimas perdidas, así nos[otros]. Y para esta milicia somos llamados; y por ser tan conforme al mismo Jesús, se llama de su nombre especial, porque el Padre Eterno le ajuntó al mismo Hijo Jesús. Y puesto que [aunque] algunos quieren obstar al nombre, N. Padre nunca en esto consintió. Llámase así como otros se llaman de Sancto Jacobo, etc.; y esto por consolación nuestra[15]”;

 

g) la decisione dei primi padri, una volta arrivati a Roma, di dare “forma canonica” alla Compagnia di Gesù:

 

“En este principio pensaron que era bien que se ayuntasen, como antes lo solían hacer, para resolverse en lo que harían, y que viesen si era bien hacer congrega­ción y religión o no; y, aviéndose de hacer, el modo que se avía de tener. Y assí se determinó que mucho se encomendase este negocio a nuestro Señor, y que todas las missas y oraciones se aplicasen para esto. Y congregados, y examinando de una parte y de otra las raçones, aunque pienso que ya en ello y en otras muchas cosas nuestro Padre, de santa memoria, era esclarecido, mas porque la sapiencia divina disponit omnia suaviter [Sap 8,1], quiso que por esto medio suave se determinasen y resolviesen. Primero resolvieron que era bien que se hiciese congregación y religión, con gran concordia y paz. Y después los otros punctos de uno en uno, contenidos en la primera bulla, de la forma y modo de vivir que pensavan tener para mayor servicio y gloria del Señor y ayuda de las almas. Y con aver primero hablado a Su Sanctidad y dado alguna información, le fué presentada una suplicación donde se contenía esta forma y modo de vivir de nuestro instituto[16]”;

 

h) infine, la prima approvazione e le successive conferme da parte del Papa:

 

“Luego que los Padres mostraron la fórmula de nuestro instituto al papa Paulo 3°, dixo: Spiritus Dei est hic. Y aunque hera gran principio éste de su approbación, y de creer que Dios le movía como a persona pública para dezir aquello, pero quido con mucha providencia approbarla [...]

Ved agora con quanta consideración y quán poco a poco el Papa admittió la Compañía; ques un particular regalo que nos a hecho nuestro Señor. El año de 40 approbó la fórmula de la Compañía para solas sesenta personas; después, viendo el fructo que se hazía y los muchos que pedían la Compañía, en el de 43 amplió el número y abrió la puerta para todos; y hasta el de 1550 podemos dezir que estava la Compañía  en probación y examen, quando el papa Julio 3° la confirmó con toda su amplitud para los professos y coadiutores[17]”.

 

2) Spesso e in vari modi p. Nadal insiste sul fatto che l’approvazione della Compagnia di Gesù, in quanto “nuovo” ordine, rende sicura la grazia particolare da Dio donata a sant’Ignazio e attraverso di lui a tutta la Compagnia:

 

“Hanc gratiam voluit Deus in Ecclesiam inspirare; Ecclesia recipit, confirmat, ap­probat[18]”.

 

“In prima eius institutione. Primam institutionem sic intelligimus, ut complectamur divinam inspirationem ac motionem, quae initium dedit Societati in Patre Ignatio, simul et confirmationem Sedis Apostolicae, qua accedente, plena extitit Societatis institutio[19]”.

 

“Gratiam igitur huius vocationis primum impressit Deus Ignatio, atque in eius ac­tionibus expressit; per huius ministerium in alios derivavit, et fecit ut in Ecclesia sua hic etiam religiosus Ordo extaret. Solet enim divina benignitate fieri, ut ad necessitates Ecclesiae sublevandas novi Ordines religiosi instituantur et novi operarii in vineam Domini mittantur[20]”.

 

3) È interessante notare, da questo punto di vista, il parallelo che p. Nadal fa tra sant’Ignazio e Lutero, per far vedere storicamente come la «gratia Societatis» è ciò di cui la Chiesa aveva bisogno in quel tempo:

 


“Quod fecit Deus in aliis institutis, etiam hic: ut semper unum primum vocaret. Vocat vero tales primarios viros oportuno tempore et commodo; sicut Dominicum et Franciscum eo tempore cum essent multi haeretici. Adversus enim haereticos albigenses 12 annos concionatus est D. Dominicus, antequam eius Ordo approbaretur. Similiter in omnibus fere pronvinciis pullulaverant haereses aliae, adversus quas S. Francisci Ordo et D. Dominici egregie pugnaverunt. Sic et P. N. Ignatium eodem fere anno vocavit, quo reliquit cucullam Lutherus et nepharias nuptias contraxit; eodem scilicet anno 22 edidit pestilentissimos libros in Pathmo sua. Unde intelligere possumus peculiariter excitatam Societatem ad iuvandam Ecclesiam in Germania, tum in India, etc. Eodem itaque anno, quo fuit Lutherus a daemone vocatus, Pater Ignatius a Deo[21]”.

 

 

2.4. In sintesi

 

1) Nell’unico racconto della vita di sant’Ignazio e della fondazione della Compagnia di Gesù, Dio costituisce sant’Ignazio canale della «gratia Societatis», fondando e radicando questa nella Compagnia di Gesù.

 

Negli Acta Patri Ignatii, allora, noi possiamo trovare due aspetti della “memoria di sant’Ignazio”: i suoi contenuti, gli eventi che riguardano la nascita della Compagnia di Gesù, e la sua modalità narrativa, «come il Signore lo aveva guidato...».

 

2) Possiamo infine notare una concordanza interessante: come negli Acta Patri Ignatii, così nelle sue esposizioni p. Nadal non cita mai direttamente l'espressione «amici nel Signore», usata da sant’Ignazio nel 1537[22].

 

Il nostro autore ne fa soltanto un lieve accenno, quando descrive come «una muy buena amistad de vida y gran unión, amor y charidad»[23] la qualità dei rapporti del gruppo parigino che a Roma decide di fondare la Compagnia di Gesù.

 


Probabilmente negli anni successivi quell’espressione veniva considerata inefficace a definire intimamente e profondamente la realtà dei primi compagni. Nell'esperienza degli «amici nel Signore» veniva, quindi, già profeticamente realizzata la Compagnia di Gesù.

 

Inizio

 

 

 

 

 

 

Licenza Creative Commons

Questa opera è distribuito con licenza Creative Commons Attribuzione - Non commerciale - Non opere derivate 3.0 Unported

 

 

 

 

 



[1] Exhortationes Complutenses in Alcalá, pp. 264.266, nn. 34-35.

[2] Cfr. Exhortationes in Hispania, pp. 38-44, nn. 8-17; Exhortationes Complutenses in Alcalá, pp. 268-286, nn. 36-52; Coimbra, pp. 62-70.71-73, nn.1-25.1-4; Dialog. II, pp. 601-657, nn. 1-38; Exhortationes Colonienses, pp. 779-784, nn. 3-11.

[3] IGNAZIO DI LOYOLA, Fontes narrativi de S. Ignatio de Loyola et de Societatis Iesu initiis, vol. I, ediderunt Dionysius Fernandez Zapico s.j. et Candidus de Dalmases s.j., MHSI, Roma 1943 (= MHSI, 66), pp. 354-363, nn. 1-4.

[4] Ibidem, p. 360, n. 4.

[5] Exhortationes in Hispania, p. 37, nn. 4-5. Cfr. Annotationes in Constitutiones, pp. 123-124, n. 40; Dialog. II, p. 660, n. 40; Exhortationes Colonienses, pp. 779-780, nn. 3-4; Exhortatio 6a, pp. 822-823, n. 4.

[6] Exhortationes Complutenses in Alcalá, p. 250, n. 23.

[7] Coimbra, pp. 62-63, n. 3.

[8] Exhortationes in Hispania, pp. 37-38, n. 7.

[9] Exhortationes Complutenses in Alcalá, p. 270, n. 38.

[10] Exhortationes Colonienses, p. 782, n. 8. Cfr. Exhortationes Complutenses in Alcalá, pp. 272-276, nn. 39-43.

[11] Exhortationes Complutenses in Alcalá, pp. 276.278, n. 44.

[12] Exhortationes in Hispania, pp. 41-42, n. 15.

[13] Exhortationes Complutenses in Alcalá, p. 284, n. 51. Cfr. ibidem, p. 244, n. 18a.

[14] In Examen annotationes, pp. 136-138, nn. 7-10. Cfr. Exhortationes in Hispania, pp. 51-52, nn. 30-31; Dialog. II, p. 634, n. 24; Exhortationes Colonienses, p. 789, n. 26.

[15] Coimbra, pp. 72-73, nn. 3-4.

[16] Exhortationes Complutenses in Alcalá, p. 246, n. 18c.

[17] Ibidem, pp. 246.250, nn. 19.22.

[18] Annotationes in Costitutiones, p. 125, n. 45.

[19] In Examen annotationes, pp. 135-136, n. 4.

[20] Dialog. II, p. 661, n. 41.

[21] Exhortatio 6a, pp. 779-780, n. 3.

[22] Lettera indirizzata a I. de Verdolay, 24.7.1537, MI Epp. I 119.

[23] Exhortationes Complutenses in Alcalá, p. 246, n. 18a.