|

Introduzione
L’orizzonte
ermeneutico
La vita e
l’esempio
di sant’Ignazio
di Loyola
La chiamata del re
e la meditazione
dei due vessilli
Il fine della
Compagnia di Gesù
I principi che
regolano il governo
della Compagnia
di Gesù
Cinque punti
per vivere la
«gratia Societatis»
Conclusione
Bibliografia
Altre pagine
La
soppressione
e la ricostituzione
della Compagnia
di Gesù
Chiara Lubich
e i Gesuiti
Il corpo della
Compagnia
di Gesù
Cercare insieme
la volontà di Dio
Le missioni
dei Gesuiti
Il corpo della
Compagnia
di Gesù
The deliberation
that started
the Jesuits
Oblazione della
Compagnia
di Gesù
I Gesuiti,
compagni
di Gesù
|
la vita e l’esempio di sant’ignazio di loyola
Il primo mezzo per conoscere la «gratia Societatis» è dunque la
vita di sant’Ignazio:
“Quanto a lo primero, el año 1554 me
acuerdo yo que oí dezir a nuestro Padre Ignacio: «Tres cosas he deseado de
nuestro Señor, y su divina Magestad me las a concedido. La primera, ver
aprobada la Compañía
de la Sede
Apostolica, y nuestro Señor me lo ha dado. La 2a,
ver aprobados los exercicios, y nuesro Señor me lo ha concedido. La 3a
es ver hechas constituciones, y nuestro Señor tanbién me lo ha concedido». De
aquí collegimos nosotros que en aquestas palabras nos quería dezir nuestro
Padre Ignacio que estaría ya poco tiempo con nosotros.
Y así yo le dixe un día: «Padre,
todos los fundadores de las religiones, estando cercanos a la muerte, an
dexado algunos avisos de cómo nuestro Señor les guió desde sus principios
hasta que fundaron la religión, para maior conoscimiento de su religión y
para ayudarse mucho en el govierno della, y así sant Francisco hizo un
testamento que comiença: «Cum in peccatis essem», cosa de mucha substancia; y
leemos otros testamentos de cosas muy particulares de otros fundadores de
religiones. Así, por charidad, V. R. haga alguna cosa semejante, mirando en
ello el bien de la Compañía
principalmente, diziendo cómo nuestro Señor le ha ayudado en las
contradictiones». - Respondióme que estava ocupado. - Y haziéndole instancia,
al fin dixo que tomase otros dos compañeros y lo encomendásemos a Dios y
dixésemos missas. Yo le respondi que lo mismo diría al cabo de haver dicho
missa y de averlo encomendado a Dios. Y hize lo que me dixo. Y después llamó
al Padre Luis Gonçales, y escrivió el discurso de su vida hasta el año de 43;
y el resto dixo que Nadal lo podía dezir, porque allí havía asistido de
ordinario”.
2.1. Gli “Acta Patri Ignatii”
Dal 1561 in
poi, la fonte di p. Nadal sono gli Acta Patri Ignatii, altrimenti
detti Autobiografia. Egli espone ai suoi interlocutori una sintesi di
ciò che sant’Ignazio stesso aveva raccontato negli anni precedenti al p. Gonçalez Da Camara.
1) Nel prologo,
che p. Nadal scrisse probabilmente nel 1561, il nostro autore rivela quanto
egli fosse stato insistente con sant’Ignazio, affinché questi lasciasse a
tutta la Compagnia
di Gesù la sua testimonianza:
“Audieram ego, et alii patres, a Patre
nostro Ignatio, tria ipsum expetiisse a Deo consequi beneficia, antequam ex
hac vita decederet. Primum, ut Societatis Institutum a Sede Apostolica
confirmaretur. Secundum, ut similiter Exercitia spiritualia. Tertium, ut
conscriberet Constitutiones.
Id cum ego meminissem, et viderem eum
esse consequutum omnia, verebar ne e nobis ad meliorem vitam vocaretur. Cum
autem scirem solitos esse sanctos Patres, instituti alicuius monastici
auctores, posteris, vice testamenti, ea monita dare, quibus ad virtutis
perfectionem iuvari posse confiderent: tempus observabam quo possem commode
idem a Patre Ignatio postulare. Contigit anno 1551 cum simul essemus, ut
diceret Pater Ignatius: «Nunc ego altior caelo eram»; passus (opinor) mentis
aliquam extasim, vel raptum, ut frequenter solebat. Venerabundus
sciscitor: «Quid istuc rei est, Pater? Ille ad alia divertere sermonem. Illud
igitur ego opportunum tempus existimans, peto a Patre atque obsecro, ut nobis
vellet exponere, quemadmodum ab initio suae conversionis illum Dominus
gubernasset, ut nobis illa expositio esse posset loco testamenti, et paternae
institutionis. Nam cum sis (inquam) tria illa
consequutus, Pater, quae ante obitum tuum videre desiderasti, veremur ne ad
caelum sis evocandus.
Excusabat Pater suas occupationes; non
posse eo animum se, vel tempus applicare. Et tamen, «Celebrate (inquit) tres
Missas de hac re, Polancus, Pontius, et tu; et ex oratione ad me referte,
quid censeatis». Idem (inquam) Pater, censebimus, quod nunc. Addidit
suavissime: «Agite, quod dico». Celebravimus; retulimus idem; pollicitus est
se facturum. Anno sequenti cum rursum ex Sicilia rediissem mittendus in Hispaniam,
interrogavi Patrem, si quid egisset. «Nihil, inquit». Rediens ex Hispania
anno 1554, rursum rogo: Non attigerat. Ibi vero, nescio quo ductus animo,
constanter certe dixi Patri: «Sunt ferme quatuor anni, quibus obsecro non meo
solum, sed aliorum Patrum nomine, ut nobis explices, Pater, quem ad modum
Dominus te instituerit ab initio tuae conversionis; id confidere nos, fore
nobis et Societatis utile in primis. Verum cum videam te illud non praestare,
hoc audeo confirmare; si id facias, quod tantopere desideramus, eo beneficio
nos usuros studiose, si non facias, propterea non futuros animo debiliori,
sed tam confidenti in Domino, quam si omnia scripsisses».
Nihil
respondit Pater, sed (eodem, ut opinor, die) advocato ad se Patre Ludovico
González, incepit ipsi narrare, quae ille Pater, ut est excellenti memoria,
postea scribebat. Ea sunt Acta Patris Ignatii, quae circunferuntur. Fuit
autem Pater Ludovicus in prima congregatione generali elector, et in eadem
electus Assistens Praepositi Generalis Patris Layniz. Fuit postea institutor
in litteris, et Christianis moribus Regis Portugalliae Sebastiani, insigni
religione et virtute Pater. Scripsit Pater González partim Hispanice, parti
Italice, ut aderant praesto amanuenses. Vertit latine Pater Annibal de Codretto doctus admodum et pius Pater. Uterque adhuc
vivit, et auctor et interpres”.
2) Da parte sua
p. Gonçalez Da Camara così ricorda
nel suo prologo l’atteggiamento di p. Nadal:
“Mas venido el P. Nadal, holgándose mucho de lo que estaba
comenzado, me mandó que importunase al Padre, diciéndome muchas veces que en
ninguna cosa podía el Padre hacer más bien a la Compañía que en hacer
esto; y que esto era fundar verdaderamente la Compañía”.
Per p. Nadal dunque gli Acta Patri Ignatii fanno
conoscere il disegno di Dio su sant’Ignazio, così come questi lo “vede”
quando esso è compiuto, o meglio, mentre si compie definitivamente in questo
raccontare in prima persona la fondazione della Compagnia di Gesù.
Sant’Ignazio, infatti, non racconta tutto, ma solo ciò che aiuta a confermare
la fondazione che egli ora, in Dio, passo dopo passo, riconosce interamente.
Quali sono gli elementi che caratterizzano il racconto di p.
Nadal della vita di sant’Ignazio?
1) Fin dalle sue
prime esortazioni, per introdurre la sua narrazione, egli fa riferimento ad
altri fondatori precedenti. Il nostro autore, dopo aver presentato
speculativamente la vita religiosa, invita i suoi interlocutori a contemplare
praticamente il modo in cui la vita religiosa si è manifestata nella storia
della Chiesa.
Da questo punto di vista, allora, il fondatore è un uomo che
riceve da Dio una grazia particolare per sé e per altri, grazia con la quale
Dio stesso aiuta la Chiesa,
suscitando in essa un nuovo ordine o congregazione. Così è stato per san
Basilio, san Benedetto, san Bruno, san Francesco e san Domenico. Così è stato per sant’Ignazio:
“Esto se ha dicho hablando
speculativamente de religión en commún y particular; pero veniendo a la plática,
en que es menester que lo dicho se ponga y se guste, se ha de notar que,
queriendo Nuestro Señor ayudar a su Iglesia, usa deste modo: que excita a un
hombre dándole una special gracia y influxo con que le sirva en modo
particular, como lo hixo con S. Francisco, a quien dió una gracia efficaz con
que se ayudasse a sí y a los otros para el fin que somos todos criados; y
assí juntándose se hizo un cuerpo y congregación con aquella propriedad y
particularidad de gracia, la qual se dize una particolar religión; y así de
todas las otras”.
De la mesma manera excitó Dios al P.
M. Ignatio comunicándole una gracia y mediante él a nosostros, la qual
siguimos, y nos regimos según ella; y este es nuestro particular modo en que
differimos de los otros religiosos, y es menester que nosotros lo sintamos
así y gustemos; pero los otros religiosos no es menester que lo sientan,
porque tienen su modo particular, al qual es menester que sigan”.
Egli è quindi ministro di quella grazia:
“Bien veréis quán approbada está la Compañía por la Sede Apostólica,
sin otras muchas vezes que en diversas partes fue en juizios y tribunales muy
bien examinada y siempre approbada la doctrina y vida del Padre Maestro
Ignacio, a quien Dios escoxió por ministro desta gracia”.
In lui Dio diede inizio alla Compagnia di Gesù e al suo modo di
procedere:
“Elígelo; no que lo merezca él, o que
se eligiese [a] quien tenía la gracia; que era pecador y andaba en guerra
para la honra. Y él lo decía de sí, que andaba en vanidades [a] hacer esto y
estotro. Mas eligió su naturaleza por ser hombre para mucho, y era tan
magnánimo que en la guerra nunquam
se vió persona vencida. Queriendo pues Dios hacer esto, para que non había
gracia ni mérito; ni la naturaleza, ni naturaleza, ni naturales perfecciones de
nuestro Padre (puesto que [aunque] grandes) bastaban, aunque eran gran ayuda,
coniuncta la voluntad y gracia de Dios: como le eligió, comunícale gracia
para esto por los mismos medios y más por donde se comenzó en él la Compañia y ha de
proceder. Los cuales Dios andaba poniendo en él poco a poco, y de donde
después se había [de] poner en práctica en la Compañía”.
2) Ora, la
grazia particolare che Dio ha donato a sant’Ignazio e in lui a tutta la Compagnia è il suo
modo particolare di vivere l’obbedienza:
“Y ase de notar que las virtudes se
vienen a particularizar con aquella gracia particular, obrando según aquel
modo y particular influxo; y así es menester que nosotros obremos según nuestro
modo aprehendendo las virtudes con este particular sentimiento y special
gracia y influxo divino; y esta es la prática de nuestra religión. En la qual
ay cosas particulares que no ay en las otras religiones; v.g., el modo
particular de la obediencia, que es una gracia special que Dios N.S. ha hecho
a la Compañía”.
2.3. Le tappe della
fondazione della Compagnia di Gesù
1) Negli
avvenimenti e nelle esperienze di sant’Ignazio, p. Nadal ricava e propone ai suoi
ascoltatori il senso del “modo di procedere” della Compagnia. Soprattutto
egli fa vedere come, nella vita di sant’Ignazio, Dio realizza la fondazione
della Compagnia:
a) l’inizio a Loyola:
“Hera nuestro Padre magnánimo y de
noble y generoso ánimo; y comencó a ser turbado con unos varios pensamientos
y con diversas mociones, unas vezes de vanidades y de hazer cosas grandes en
servicio de reyes en guerra, como ya havía començado; otras vezes de hazer
cosas grandes en servicio de Dios nuestro Señor, como un S. Enophre y otros
sanctos que se le ofrecían. Y andando en estos diversos pensamientos
experimentó que los primeros le dexavan seco y desgustado y desabrido; los
segundos le dexavan con devoción y consolado. Y así determinó de servir a
nuestro Señor como él mejor pudiese, y hazer cosas para mayor gloria suya. Y
esto fué su primer principio. Y de aquí es que en las Constituciones en cada
capítulo y en cada división hallaréis: «a mayor gloria y servicio de Dios
nuestro Señor»”.
b) l’ispirazione
di Manresa:
“Hic
de sacello D. Pauli ad flumen, ubi fuit supra se levatus, ita ut aperirentur
sibi omnia rerum principia. In quo raptu videtur totius Societatis
cognitionem accepisse, quia solebat dicere: «Ego me refero ad Manresam»,
quando quaerebatur quare hoc aut illud ita institueret. Atque illud donum dicebat omnia
quae acceperat dona excellere”;
c) Gerusalemme:
“Luego tractó de hazer una
pereginación a Hierusalem, ques otra experiencia de la Compañía; y la mesma
peregrinación endereçava para ayuda del próximo, porque en Hierusalem, fuera
de los turcos, ay diversas sectas de christianos: schismáticos, jacobitas y
armenos. Y estando determinado de quedarse allí, el guardián del Monte Sión,
ques monesterio de S. Francisco, no le dexó. Y aunque el Padre dezía que no
quería sino que le confesase de ocho a ocho días, que el comer él se lo
buscaría; con todo eso dixo el guardián que no le dexaría estar allí, antes
que tenía una bulla del Papa en que le podía descomulgar, si allí se quedase.
Y así nuestro Padre entendió que no hera voluntad de Dios nuestro Señor se
quedase allí, y así se bolvió por acá”.
d) gli studi e
le prime persecuzioni:
“[...] assí como Dios N.S. fundó la Iglesia por muchos y
grandes trabajos que dió a su Hijo y a la Iglesia que es su cuerpo, y por esta vía
también la augmentó; assí por su misericordia infinita nos a hecho esta
gracia de ser semejantes a Christo en alguna manera y fundarse la Compañía a esta
similitud por persecutiones, como se vee en las muchas y graves que tubo el
Padre M. Ignatio en Alcalá, Salamanca, París, etc.; no solamente de los
hombres, se etiam de pobreza grandíssima que tuvo en París. Praecipue vero
inter alia le fatigavan dos cosas, scilicet, la enfermedad continua y grave
que tenía, y la oratión, id est, la aflictión que tenía en dexar el gusto de
la oración por lo studio, como era necessario. Y, sabiendo que era aquella la
voluntad de Dios, se venció studiando con mucha diligencia y dándonos exemplo
de lo que nos conviene hazer los que estudiamos en la Compañía, scilicet, de
no descuidarnos en el estudio por el gusto de la oración. Estas y semejantes
persecutiones tuvo el P. M. Ignatio en su persona ad Christi similitudinem;
e) il gruppo di
compagni:
“He aquí al Padre theólogo. Sus deseos
fueron siempre buscar como más enplearse en servicio de Dios; y así vió que a
solas no podía hazer tanto fructo, y por eso buscó compañeros; y así se
ayuntaron al principio algunos con un mismo fin y con voto de pobreza y de
castidad”;
f) la visione de La Storta:
“Quaemadmodum autem confirmata fuerit divina haec inspiratio et appellatio,
audite, fratres mei. Nam, cum iam primum veniret Pater Ignatius Romam
antequam quidquam de confirmatione Societatis ageretur, atque in itinere
oraret, ecce apparuit illi Christi Iesu crucem baiulans; audivit vero Deum
Patrem in spiritu ac sensit quod se ad Christum applicaret, et in illius
servitutem et sequelam assereret, ac diceret. «Ego vobis ero propitius».
Ad haec, cum ageretur
de formula instituti, quo illam Sedi Apostolicae offerrent Patres
confirmandam, ut in re gravissima, ad internam quandam devotionem atque
spiritus sensum compositus Pater Ignatius, enixe ac confirmate postulavit a
sociis, ut illud nomen Societati facerent;
id se rogare, et contendere ab omnibus, ut sibi concederetur.
Quibus ex rebus satis aperte
possumus intelligere ex divina
inspiratione fuisse a Deo illud nome Societati
impositum.
Socii
igitur sumus Christi Iesu ex illustri quadam atque eximia in nos benignitate
ac gratia. Iesum sequimur militantem, bellum gerentem, crucem etiam nunc baiulantem
in Corpore suo mystico, quod est Ecclesia; itaque adimplere debemus ea quae
desunt passionum Christi [Col 1,24]. Christum igitur imitemur, fratres, quoad
eius fieri cum eius gratia poterit proxime; nihil aliud ex hac mortalitate
velimus, quam voluit Chritus Iesus. Nostrorum est pauperes esse, castos,
obedientes, humiles; nostrum opprobria, iniurias, contumelias pro eius nomine
pati; nostrum, pro salute animarum procuranda nihil non cogitare, agere,
pati; nostrum desiderare mortem pro animarum salute oppetere. Ad magnum opus, magno signo ac demonstratione, vocavit
nos Christus Iesus, fratres dilectissimi. Magno igitur animo, magna fide, magna
spiritus vivacitate atque hilaritate sequamur in humilitate cordis nostri in spiritu ac veritate [Gv 4,23-24] in Christo”.
L’importanza di questa visione, che realizza la chiamata a
“militare sotto il vessillo della croce” e conferma il nome di “Compagnia di
Gesù”, viene ribadita da p. Nadal nella quarta esortazione in Coimbra:
“Tornando al propósito, nosotros
hallamos que en la bula nuestra se dice que somos llamados ut militemus sub vexillo Crucis y con
nombre de la Compañía
de Jesús. Y este nombre se nos ha comunicado; que, yendo nuestro P. Ignacio
con el Padre Fabro y el Padre Laínez a Roma para hablar el Papa, en el camino
se sintió muy consolado, y le apareció Dios Padre con le mostrar su Hijo con la Cruz a cuestas, con el cual
se [le] puso como dándoselo por amo; y le dijo: ego vobiscum ero. Y esto es lo que yo tenía oído al P. Laínez, y
también él me lo dijo preguntándoselo. Y ansí quedó en ciertos apuntamientos
de él al tiempo que hizo las Constituciones que se refería a esta aparición;
pues cierto es que no decí él más de lo que era, como al cabo de lo del P.
Luis Gonçalvez [González de Cámara] concluyo.
Consolación pues grande para mí y
cada uno, que lo mismo a mí en su persona [de Ignacio] me hace Dios, y por
eso cada uno esto debe imprimir en su corazón aumentando aquella gracia con
su cooperación, tomando parte de la
Cruz de Cristo con la cual nos apareció en él. Y ansí como
el Señor quiso ser obediente, ansí nosostros; así como quiso ser pobre
nos[otros] también; y como quiso buscar las ánimas perdidas, así nos[otros].
Y para esta milicia somos llamados; y por ser tan conforme al mismo Jesús, se
llama de su nombre especial, porque el Padre Eterno le ajuntó al mismo Hijo
Jesús. Y puesto que [aunque] algunos quieren obstar al nombre, N. Padre nunca
en esto consintió. Llámase así como otros se llaman de Sancto Jacobo, etc.; y esto por consolación nuestra”;
g) la decisione
dei primi padri, una volta arrivati a Roma, di dare “forma canonica” alla
Compagnia di Gesù:
“En este principio pensaron que era
bien que se ayuntasen, como antes lo solían hacer, para resolverse en lo que
harían, y que viesen si era bien hacer congregación y religión o no; y,
aviéndose de hacer, el modo que se avía de tener. Y assí se determinó que
mucho se encomendase este negocio a nuestro Señor, y que todas las missas y
oraciones se aplicasen para esto. Y congregados, y examinando de una parte y
de otra las raçones, aunque pienso que ya en ello y en otras muchas cosas
nuestro Padre, de santa memoria, era esclarecido, mas porque la sapiencia
divina disponit omnia suaviter [Sap
8,1], quiso que por esto medio suave se determinasen y resolviesen. Primero
resolvieron que era bien que se hiciese congregación y religión, con gran
concordia y paz. Y después los otros punctos de uno en uno, contenidos en la
primera bulla, de la forma y modo de vivir que pensavan tener para mayor
servicio y gloria del Señor y ayuda de las almas. Y con aver primero hablado
a Su Sanctidad y dado alguna información, le fué presentada una suplicación
donde se contenía esta forma y modo de vivir de nuestro instituto”;
h) infine, la
prima approvazione e le successive conferme da parte del Papa:
“Luego que los Padres mostraron la
fórmula de nuestro instituto al papa Paulo 3°, dixo: Spiritus Dei est hic. Y aunque hera gran principio éste de su
approbación, y de creer que Dios le movía como a persona pública para dezir
aquello, pero quido con mucha providencia approbarla [...]
Ved agora con quanta consideración y
quán poco a poco el Papa admittió la Compañía; ques un particular regalo que nos a
hecho nuestro Señor. El año de 40 approbó la fórmula de la Compañía para solas
sesenta personas; después, viendo el fructo que se hazía y los muchos que
pedían la Compañía,
en el de 43 amplió el número y abrió la puerta para todos; y hasta el de 1550
podemos dezir que estava la
Compañía en
probación y examen, quando el papa Julio 3° la confirmó con toda su amplitud
para los professos y coadiutores”.
2) Spesso e in
vari modi p. Nadal insiste sul fatto che l’approvazione della Compagnia di
Gesù, in quanto “nuovo” ordine, rende sicura la grazia particolare da Dio
donata a sant’Ignazio e attraverso di lui a tutta la Compagnia:
“Hanc
gratiam voluit Deus in Ecclesiam inspirare; Ecclesia recipit, confirmat, approbat”.
“In prima eius institutione. Primam
institutionem sic intelligimus, ut complectamur divinam inspirationem ac
motionem, quae initium dedit Societati in Patre Ignatio, simul et
confirmationem Sedis Apostolicae, qua accedente, plena extitit Societatis
institutio”.
“Gratiam
igitur huius vocationis primum impressit Deus Ignatio, atque in eius actionibus
expressit; per huius ministerium in alios derivavit, et fecit ut in Ecclesia
sua hic etiam religiosus Ordo extaret. Solet enim divina benignitate fieri,
ut ad necessitates Ecclesiae sublevandas novi Ordines religiosi instituantur
et novi operarii in vineam Domini mittantur”.
3) È
interessante notare, da questo punto di vista, il parallelo che p. Nadal fa tra
sant’Ignazio e Lutero, per far vedere storicamente come la «gratia
Societatis» è ciò di cui la
Chiesa aveva bisogno in quel tempo:
“Quod
fecit Deus in aliis institutis, etiam hic: ut semper unum primum vocaret.
Vocat vero tales primarios viros oportuno tempore et commodo; sicut Dominicum
et Franciscum eo tempore cum essent multi haeretici. Adversus enim haereticos albigenses 12 annos concionatus est D.
Dominicus, antequam eius Ordo approbaretur. Similiter in omnibus fere
pronvinciis pullulaverant haereses aliae, adversus quas S. Francisci Ordo et
D. Dominici egregie pugnaverunt. Sic et P. N. Ignatium eodem fere anno vocavit, quo reliquit
cucullam Lutherus et nepharias
nuptias contraxit; eodem scilicet anno 22 edidit pestilentissimos libros in
Pathmo sua. Unde intelligere possumus peculiariter excitatam Societatem ad
iuvandam Ecclesiam in Germania, tum in India, etc. Eodem itaque anno, quo
fuit Lutherus a daemone vocatus, Pater Ignatius
a Deo”.
2.4. In sintesi
1) Nell’unico
racconto della vita di sant’Ignazio e della fondazione della Compagnia di Gesù,
Dio costituisce sant’Ignazio canale della «gratia Societatis», fondando e
radicando questa nella Compagnia di Gesù.
Negli Acta Patri Ignatii, allora,
noi possiamo trovare due aspetti della “memoria di sant’Ignazio”: i suoi
contenuti, gli eventi che riguardano la nascita della Compagnia di Gesù, e la
sua modalità narrativa, «come il Signore lo aveva guidato...».
2) Possiamo
infine notare una concordanza interessante: come negli Acta Patri Ignatii,
così nelle sue esposizioni p. Nadal non cita mai direttamente l'espressione
«amici nel Signore», usata da sant’Ignazio nel 1537.
Il nostro autore ne fa soltanto un lieve
accenno, quando descrive come «una muy buena amistad de vida y gran unión,
amor y charidad» la qualità dei
rapporti del gruppo parigino che a Roma decide di fondare la Compagnia di Gesù.
Probabilmente negli anni successivi
quell’espressione veniva considerata inefficace a definire intimamente e
profondamente la realtà dei primi compagni. Nell'esperienza degli «amici nel
Signore» veniva, quindi, già profeticamente realizzata la Compagnia di Gesù.
Inizio
|