|
Home | Esercizi spirituali
| Arte | Esperienze | Saggi
| Link |
|
La «gratia Societatis» secondo il padre Nadal Come
conoscere il carisma della Compagnia di Gesù |
|||
|
|
|
||
|
La vita e
l’esempio La chiamata del re Il fine della I principi che Cinque punti Altre pagine La
soppressione Il corpo della Cercare insieme Il corpo della The deliberation Oblazione della |
capitolo quarto
IL FINE DELLA COMPAGNIA DI GESÙ
Per seguire più da vicino il pensiero di p. Nadal sul terzo
mezzo per conoscere la «gratia Societatis» leggiamo come riferimento
principale la terza e quarta esortazione delle Exhortationes Complutenses
in Alcalá[1]. In questa nostra
ricerca non possiamo condurre un’analisi completa di ogni singolo punto; così
segnalaremo di ognuno i testi che ci sembrano più significativi. 4.1. La maggior gloria di Dio e la salvezza e perfezione
del prossimo
1) Il fine della
Compagnia di Gesù consiste nel fare tutto «a mayor gloria y honrra de Dios
nuestro Señor». Questo è il desiderio che ha mosso e ha guidato sant’Ignazio
in tutta la sua vita, il principio che lo ha condotto nella fondazione della
Compagnia: “Este instituto o modo de proceder,
que assí lo llama el Padre Ignatio, va siempre endereçado a buscar la mayor
gloria y honrra de Dios nuestro Señor; y assí veréis que no ay casi capitulo
en las Constituciones donde no se repita esto, en todas las cosas que se
ordenan, a mayor gloria y honrra de Dios nuestro Señor. Y éste fue el desseo
que a nuestro Padre Ignatio movió y governó siempre, y el principio que tuvo
para la fundación de 2) Questo fine,
al quale “El uno y otro fin tenemos con
procurar todo a mayor gloria de Dios y aun todas las ánimas, ayudándole en
todo. Así consta que nos es aplicado el mismo fin que Cristo N. Señor tuvo
viniendo al mundo a morir porque no se perdiese. Así, ne conculcetur sanguis Christi, nadie haya de nosotros que no sea
pronto para ir [a] morir a los Indios o [a] Alemania, por alcanzar este fin. A lo menos, a
esto somos llamados[3]”. 3) Questo fine,
secondo p. Nadal, è il modo in cui sant’Ignazio esprime la carità, vincolo di
perfezione, che unisce ogni cristiano al suo fine ultimo, Dio: “Otro medio ay para tomar
intelligencia de All’inizio della
quarta esortazione leggiamo: “Començamos a dezir en la plática
passada del fin de nuestro instituto y a quanto se estienda. Mostrávamos que
nuestras constituciones y nuestras bullas y nuestro instituto nos enseñan
buscar en todo lo que se hiziere la mayor gloria de Dios y tener este fin
propuesto en todas nuestras cosas. Esto pertenece a la charidad en quanto
tiene a Dios por obiecto y a su fineza y perfectión. La charidad ordena las
otras virtudes y operaciones dellas a la honrra de Dios; y la mayor charidad,
a mayor honrra de Dios. Queda aora de proseguir lo que en el fin de la
plática passada comencé de la charidad del próximo, que busca su salud con
desseos verdaderos, y busca también en esto su perfectión[5]”. E più avanti: “La charidad, que se extiende a
mucho, pide y nos incita a que ayudemos al próximo a la perfectión, al mayor
aprovechamiento suyo, según su estado y disposición que en él conociéremos,
con prudencia y discreción christiana. Esto nos pide la charidad. Aquí hemos
de procurar caminar[6]”. 4) Questo fine,
che si trova nella Formula Instituti, nel primo capitolo dell’Esame
e in tutte le Costituzioni, ha due dimensioni interdipendenti: la
salvezza e perfezione dei compagni di Gesù e quella del prossimo, e si
realizza con la “difesa e propagazione della fede” per ciò che riguarda
l’aiuto del prossimo: “En la bulla de la confirmación se
dize que En el primero del Examen se propone a
todos que el fin de Sul rapporto tra amore a se stessi e amore al prossimo p. Nadal
ritorna più avanti. Egli sottolinea come la perfezione della vita cristiana,
e quindi anche dei membri della Compagnia di Gesù, sta nella carità. I voti,
le virtù, le opere della fede e della speranza sono “puntelli” della carità,
perché ne aiutano la crescita, e nello stesso tempo, sono “espressione” di
essa, poiché dalla carità ricevono la vita e l’essere di Dio: “Dize pues el Examen, que hemos de
attender no sólo a nuestra salud con la divina gracia, pero también con la
misma gracia a la de los próximo. Notad aquí cómo se an de ayuntar la gracia
y el libre albedrío, que es doctrina para estos tiempos muy necessaria; cómo
nuestras obras y merecimientos an de estribar en la gracia del Señor. Añádese
más: que no sólo hemos de procurar para nosotros la salud, per la perfectión
della. La salud y la vida del alma, es la charidad; las obras de la charidad
son sobrenaturales y divinas, que por ellas se merece la vida eterna, la
gloria de Dios: gran cosa, excelente don es la charidad. La salud, pues, del alma
consiste en la charidad, en guardar los mandamientos de Dios, en no peccar.
La perfectión que buscamos, ¿quál pensáis que es? No es la pobreza, ni la
castidad, ni la obediencia, ni las otras virtudes; que, aunque tengan ellas
en su género sus perfectiones, pero no está puesta en ellas la perfectión de
la vida christiana. Más os digo: ni en las obras de la fee, ni de la
esperança, con ser estas virtudes divinas y puestas por mano de Dios en el
alma christiana. Pero assí como la salud nuestra y nuestra vida spiritual
consiste en la charidad, assí también la perfectión; y quanto uno tiene más
charidad y mayores operaciones della, tanto es más perfecto. Por las otras
virtudes con la charidad y operaciones della se augmenta la charidad y ellas
mesmas crecen; y la charidad da a ellas la vida y ser divino, haze que sus
obras sean de valor delante de Dios nuestro Señor; y desta manera ayuda la
charidad a las otras virtudes, de las quales es también ayudada para su
perfectión. Y esta perfectión hemos dicho ser propria obra del estado de la
religión[8]”. In un altro testo, p. Nadal commenta la
frase dell’Esame «cum eadem gratia» e approfondisce il rapporto tra
salvezza propria e aiuto alla salvezza del prossimo, mettendo in evidenza
come non siano due grazie diverse, ma l’unica «gratia vocationis», poiché una
è la carità, così come viene concessa tale grazia ai membri della Compagnia
di Gesù: “Vae
igitur nobis, si nobis solis iuvandis incumbamus! Non est haec nostra gratia,
non nostra vocatio. Bona quidem est haec occupatio, se non nostra. Ergo qui
hac vellet esse contentus, fieret non noster. Quodsi non noster, quum
necessario sit noster, cuius tandem esset? Neque tamen seiungere haec quis
debet, ut proximo iuvando incumbere debeat, non sibi; simul illa esse debent,
simul procurari. At vero «ego (dicas) numquam eo
spiritus robore sum, ut possim dare operam proximis». Primum ilud
tibi respondeo: Hoc si vere diceres, illud simul te profiteri neccessum est:
te nec gratiam nec spiritum nec vocationem habere vel retinere velle
Societatis. Quî enim fieri potest, ut quod gratia tibi, quod spiritus data,
quo te haec vocant, ut illud praestare non possis, nisi de tua socordia vel
scrupulo? Socordiam excute et scrupulos. Da te tuo superiori exercendum in
pietate animi, titubationes in illius sinum tum tui gubernationem reiice, et
virtutem accipies, qua non te solum sed proximum etiam iuvare possis et
alacriter iuves, simul pacem animi tui consequereris [sic] et anima omnem
titubationem abiicies in luce obedientiae et cordis tui simplicitate per Christum
in tuae vocationis gratia; quae dabit tibi ut nunquam tuam salutem et
perfectionem a proximi salute et perfectione seiungas, ut a charitate non
debes. Hoc vero est quod dicimus «cum
eadem gratia», qua videlicet nos vel proximum iuvemus; neque enim aliam
gratiam pro nobis accipimus, aliam pro iuvando proximo, non aliam charitatem[9]”. La ricerca della perfezione propria e di quella del prossimo ha
un modello, Gesù Cristo: “Sed quorsum alio spectat ut
perfectionem etiam procuremus proximi? Hoc vero est insigne beneficium quod
in Societatem contulit Deus, ut non solum ad salutem nos vocaret proximi, sed
simul ad perfectionem procurandam; hoc est, perfectam charitatem ut in
proximum exerceremus. Non enim illa erat futura perfecta nostra charitas, si in
nostra salute et perfectione versaremur, [et hoc modo] proximi tum salutis
procuratione essemus contenti. Igitur in salutem proximi et perfectionem studiosissime
debemus incumbere, Christi Iesu imitatione, qui non solum docuit mortales et
praecepit viam salutis, sed perfectionem etiam divine proposuit atque consuluit.
Quocirca nobis non est sistendum, si quem eo adduxerimus ut a peccatis velit
abstinere ac servare Dei mandata; sed ad anterioria contendendum[10]”. Per rispondere alla vocazione propria della Compagnia, i suoi
membri non possono accontentarsi di procurare la salvezza del prossimo, ma
devono aiutarlo anche alla sua perfezione. 4.2. I mezzi per raggiungere il fine
Tre sono i mezzi principali dei quali p. Nadal offre un’ampia
esposizione: i ministeri propri della Compagnia di Gesù, l’obbedienza, i
voti. 4.2.1. I
ministeri della Compagnia e la «imitatio vitae Apostolorum»
1) Quando p.
Nadal parla dei ministeri della Compagnia di Gesù, egli si riferisce naturalmente
agli elenchi che si possono trovare nella Formula e nelle Costituzioni.
La predicazione, la lectio sacra e tutti i ministeri della Parola di Dio, gli
esercizi spirituali, l’istruzione dei rozzi e ignoranti, l’insegnamento della
dottrina cristiana, l’amministrazione dei sacramenti, le opere di
misericordia corporali, ovvero, tutte le opere di carità che riguardano il
corpo e lo spirito, vanno svolti gratuitamente: “Ved aora los medios con que se va a este
fin, para que veáis quánto abraça la virtud de la charidad, que os dixe ser
fin nuestro. Los medios son ecclesiásticos, de la predicación, leción y todo
otro ministerio de la palabra divina, dar los exercicios spirituales,
instruir a los rudos y ignorantes, enseñar la doctrina christiana,
administrar los sacramentos, como se contiene en la bulla, que dice: ad haec potissimum instituta est Societas.
Más aún hay que esto y a más se estiende nuestro fin. Ay otras obras que son
también de nuestro instituto, las obras de misericordia corporales, visitar y
servir hospitales, cárceles, procurar la paz entre los enemistados y, al fin,
qualquiera otra obra de charidad corporal o espiritual; y todo esto
endereçado al mayor servicio, gloria y honrra de Dios nuestro Señor; y más,
gratis, sin estipendio alguno, no esperando el galardón, sino de Aquél por
cuyo amor se haze[11]”. 2) La chiave di
lettura per comprendere e vivere i ministeri della Compagnia di Gesù è la
«imitatio vitae Apostolorum»[12]. Questa infatti ne
spiega la tipologia: “Mittuntur
Apostoli ut evangelium praedicent universae creaturae [Mt 28,18-20] ac
sacramenta ministrent, hoc est, ut universum verbi Dei ministerium expleant,
curam omnium animarum accipiunt. Ad haec omnia vocata est Societas: accipit
ministerium verbi in sacris concionibus, lectionibus sacrarum litterarum,
doctrina puerorum ac rudium, piis collocutionibus, exercitiis spiritualibus,
administratione sacramentorum, et breviter, omni ministerio verbi divini; ac
curam accipit omnium animarum ex instituto suo, non ex alia quavis
obligatione, vel alioqui iurisditione[13]”. I ministeri quindi che sono propri dei presbiteri, lo sono per “Mentem advertite, fratres, et spiritum
diligenter ad plenitudinem ministeriorum quae nobis dedit Deus de singulari
sua benignitate. Intelligitis primum omnia nobis data esse atque praescripta
Ecclesiae ministeria quae simplici et humili sacerdoti competere possunt.
Nullum enim praetera defuit quod nos obire possimus. Nam 2 sacramenta,
confirmationis et ordinis, ad solos episcopos pertinent; iurisdictio in
externo foro, in alienos, ius decimas exigendi vel proventus pro ministeriis:
haec dignitatis sunt episcopalis vel etiam suo gradu parochorum. Reliqua
omnia ecclesiastica ministeria nostra sunt. Qua in re illud notandum summopere:
haec ministeria tam multa, tam magna non accepisse nos post Societatis
fundationem vel post acceptum et confirmatum institutum, sed ex fundatione et
instituto; non ut accidentalia et Societati adventitia, sed tanquam
substantialia et cum ipsa Societate nata. Ut enim vocationem et finem et
institutum accepit a Deo Societas per Ignatium, ita haec media quibus
vocationem expleret et finem a Deo acceptum consequeretur et institutum
observaret. Ut autem Ecclesia vocationem, finem, institutum confirmavit, ita
eadem confirmatione haec nostra esse ministeria ex instituto sanxivit. Non
sunt igitur haec extrinsecus nobis accommodata, sed intrinsecus accepta et
sine quibus nec finis nec vocatio nec institutum constare potest; atque adeo,
ut ratio gratiae, finis instituti propria, hanc religionem ab aliis discernit
ac dividit, ita haec ministeria idem faciunt, vel illa per haec simul illud
faciunt[14]”. I ministeri apostolici non sono qualche cosa esterna o aggiunta
alla Compagnia, ma formano il suo proprio essere, derivano dalla stessa sua
natura approvata dalla Chiesa. 3) La «imitatio
vitae Apostolorum» si manifesta poi nel voto di obbedienza al Papa[15]. Come per Pietro
erano inviati gli Apostoli in tutta la terra, così il successore di Pietro manda
i membri della Compagnia: “Mittebantur
in omnem terram Apostoli (non dubium quin a Petro). Mittuntur nostri quovis
gentium a successore Petri, Romano Pontefice. Peregrinantur fere Apostoli,
nec domos habent ubi in congregatione vivant, sed quaerunt sempre quod
Christo lucrifaciant. Hic est finis preacipuus Societatis[16]”. La dimensione universale del voto rivela l’estensione dei
ministeri della Compagnia. Svincolata dalla cura particolare di una regione o
dall’appartenenza a un convento dove vive, essa è inviata in tutta la terra,
come corpo “di apostoli”, dal successore di Pietro, il Romano Pontefice. 4.2.2.
L’obbedienza
1) Per
raggiungere il suo fine “Llama Dios a 2) Attraverso
l’obbedienza la «gratia Societatis» è in tutte le membra del corpo della Compagnia:
«Obedientia est id per quod derivatur gratia peculiaris Societatis in omnia
membra»[18]. 3) Tre sono i
principi che descrivono l’obbedienza: la provvidenza di Dio, la certezza
della vocazione della Compagnia, la presenza di Cristo nel superiore: “Nota
hic principia 3 ad obedientiae instinctum. Primum capitur ex providentia Dei,
secundum ex vocatione nostra, tertium ex praesentia Christi in superiore.
Providentia Dei est qua Deus ad finem, per media quae disposuit, deducit
creaturam suam. Et Deus in dispositione sua non fallitur. Vocatio nostra, ut
diximus, est a Deo; quia, praeterquam quod Ecclesia universalis et Pontifex
approbaverit, etiam Spiritu ducebatur P. Ignatius, cui obtemperabat. Imo et
in modo vocationis hoc declarari potest. Nam habuimus aliquem instinctum quo
ducebamur in Societatem. Atque primum probas; ergo subiicis intellectum tuum
illi vocationi. Deum vis sequi: hîc est 2a
pars obedientiae. 3° eficaciter petis: hîc executio. Igitur nunquam venisses
ad Societatem nisi adhibuisses 3 partes obedientiae. Praetera cupis recipi in
consortium huius gratiae, quia probas hoc institutum; demum vis exequi; 3°
exequeris. Ergo vocatione tua profiteris te velle 3 illas parte observare.
Tertium principium sumebatur ex praesentia Christi in superiore. Non enim obedis, ut homini; nam alioqui non est quod
relinquas parentes, et nihil est quod obedis. Ex vocatione habemus,
obediendum Christo per medium. Nam vocat et mittit te in Societatem; ergo
vult te per Societatem gubernari. Ergo obedis Deo in hoc homine; unde debes
considerare Deum in hoc homine. Atque inde fiet ut nihil remittas in
obedientia. Ex istis igitur principiis confirmatur ratio obedientiae
nostrae[19]”. La presenza di Cristo nel superiore ha la sua radice nella
parola di Gesù “Chi ascolta voi, ascolta me” (Lc 10,16). Vissuta così
l’obbedienza “di intelletto” è via al “paradiso in terra”: “Obedientia
intellectus exscindit et auferet quod est in vita et difficillimum et molestissimum:
iudicium, scilicet, quid melius facere debeo, quid honestius, quid Deo acceptius;
et id quidem cum summa authoritate ac luce diuinitus; utique in obedientia ex
verbo Xpi. «Qui vos audit, me audit» [Lc
10,16], etc., tum ex voto, etc. Dat igitur nobis paradisum in terra
obedientia intellectus, et quidem ad imitationem status innocentiae ducit
proxime, quod ad mentis quietem attinet. In paradiso enim nihil considerabant,
iudicium non exercebant, cur praecepisset Deus, etc.; sed diaboli malicia vbi
primum considerauit Eua, a iustitiae rectitudine excidit[20]”. 4) P. Nadal,
poi, commenta brevemente il rapporto tra l’obbedienza “di intelletto”, il
livello più alto rispetto a quella “di esecuzione” e “di volontà”, e
l’obbedienza “cieca”: “De obedientia intellectus aliquid
dicamus. Quod possit intellectus obedire, patet in fide catholica. Nam
intellectus potest pesuaderi autoritate Ecclesiae et fide, etiamsi non sit
compertum. Si potest persuaderi intellectus, potest etiam obedire. Huius partis
necessitas ex eo patet, quia vel laudo quod consulit superior vel vitupero.
Si laudo, obedio; si improbo, non obedio superioris iudicio, sed meo, atque
tunc obedis tibi. Ex quo patet quod intellectus semper obediat, si non Deo
in superiore, saltem sibi ipsi et suo iudicio. Si vis vitare discordiam in
mente, vita inobedientiam intellectus, et consequeris pacem et
tranquillitatem in anima. Debilitatur
obedientia voluntatis, per inobedientiam intellectus. Caeca debet esse obedientia; quo
venitur per caecitatem intellectus. Comparatur haec caeca obedientia, quando
nos ita comparamus ut dicamus nos non posse aut velle videre impedimenta, cum
possemus infirmare. Quae caecitas aperit lumen intellectus nostri. Sicut in
sublimi contemplatione fit, quando per abstractionem rerum humanarum ad Deum
contemplandum elucet quaedam caligo; in qua caligine elucet lumen divinum, in
quo videant Deum[21]”. Nella Compagnia, infine, occorre obbedire «in omnibus»: “In
Societate non habemus eam obedientiam ut in aliquibus praeceptis obediamus
tantum, sed in omnibus. Illa est enim perfectior obedientia et spectatur ex
fine nostro, quo dignius id quod est melius. In omnibus igitur rebus
obediendum; sed quae cadunt sub obedientiam, id est, quae non sunt peccata[22]”. 4.2.3. I voti
Secondo p. Nadal anche i voti di povertà, castità e obbedienza
sono mezzi per raggiungere il fine. Essi infatti sono di aiuto alla «gratia
vocationis», che, a sua volta, è una via verso la perfezione della carità,
una via dell’unica carità: “Ad faciliorem
huius finis consecutionem, etc. De
proprietate votorum Societatis suis locis dicemus, Christo dante. Nunc quae
necessario videntur, ea solum annotabimus. Prima est vocationis gratia in
Societate, ut in aliis religionum
institutis; ea ducit ad perfectionem adquirendam vitae christianae, quae in
charitatis perfectione constituta est. Concipimus hanc gratiam eximiam esse
ex perfectione finis nobis praescripti; media vero ad huius finis atque
uberius illa assequamur, quaenam tandem apposita magis et utilia esse
possunt, quam quae Christus ipse consulit in evangelio, paupertas, castitas et
obedientia? [Mt 19,12.21][23]”. |
||
|
Questa opera è distribuito con licenza Creative Commons Attribuzione - Non commerciale
- Non opere derivate 3.0 Unported |
|
|||
[1] Cfr. Exhortationes in Hispania, pp. 52-56, nn. 33-42; Annotationes in Constitutiones, pp.
123-130, nn. 40-64; In Examen
annotationes, pp. 139-150, nn. 12-49; pp. 199-205, nn. 184-203; Exhortationes Complutenses in Alcalá,
pp. 302-344, nn. 67-106; Coimbra, pp.
73-77, nn. 5-22; Dialog. II, pp.
657-671, nn. 39-49; Exhortationes
Colonienses, pp. 785-788, nn. 12-24; Exhortatio
5a, pp. 804-815, nn. 1-28; Epistolae
IV, pp. 515-515.696.
[2] Exhortationes Complutenses in Alcalá, p.
304, n. 69. Cfr. Exhortationes in
Hispania, pp. 52-53, n. 33; Dialog.
II, p. 662, n. 42; Exhortationes
Colonienses, p. 785, n. 13; Scholia
in Constitutiones S. I., p. 1.
[3] Coimbra, pp. 73-74, n. 7. Cfr. Exhortationes in Hispania, p. 83, n.
118; Annotationes in Examen, p. 139,
n. 14.
[4] Exhortationes Complutenses in Alcalá, p.
302, n. 67.
[5] Ibidem, pp. 330-331, n. 86.
[6] Ibidem, p. 340, n. 99.
[7]
Ibidem, p. 305, nn. 70-71. Cfr. Bulla Pauli III, Regimini militantis (1540) n. 3: MI, Const. I, 26; cfr. Examen c. 1, n. 2.
[8] Ibidem, pp. 332-333, n. 89. Cfr.
pp. 326.328, n. 85.
[9] Exhortatio 5a, p. 808, n. 8.
[10] Ibidem, p. 813, n. 22.
[11] Exhortationes Complutenses in Alcalá, p. 306, n. 72. Cfr. Bulla Iulii III, Exposcit debitum, n. 3: MI, Const I, 376.
[12] Cfr. Exhortationes in Hispania, pp. 45-46, n. 19; Annotationes in Constitutiones, pp. 124-127, nn. 45-52; In Examen annotationes, pp. 204-205, n.
203; Exhortationes Complutenses in Alcalá,
p. 344, n. 105; Coimbra, pp. 76-77,
nn. 15-22; Dialog. II, pp. 665-671,
nn. 45-49; Exhortationes Colonienses,
pp. 785-788, nn. 15-24; Exhortatio 6a,
pp. 821-824, nn. 1-7.
[13] Annotationes in Constitutiones, pp.
125-126, n. 48. Cfr. Epistolae IV,
pp. 700-701.
[14] Exhortatio 6a, pp. 822-823,
nn. 3-4.
[15] Cfr. Exhortationes in Hispania, p. 56, n. 42; Annotationes in Costitutiones, pp. 125-127, nn. 48-50; In Examen annotationes, pp. 151-154, nn.
50-55; Exhortationes Complutenses in
Alcalá, pp. 300.302, n. 66; Coimbra,
pp. 79-80, nn. 6-7; Dialog. II, p.
669, n. 48.
[16] Annotationes in Constitutiones, p. 126,
n. 49.
[17] Exhortationes Complutenses in Alcalá,
pp. 336-337, n. 95. Cfr. Epistolae IV,
pp. 473.545-546.
[18] Exhortationes Colonienses, p. 798, n.
49.
[19] Ibidem, pp. 798-799, n. 50.
[20] Epistolae IV,
p. 708.
[21] Exhortationes Colonienses, p. 799, nn.
51-52. Cfr. De virtute oboedientia,
pp. 505-508, nn. 15-22.
[22] Ibidem, pp. 799-800, n. 53. Cfr. Epistolae IV, p. 711.
[23] In Examen annotationes, pp. 145-146, n.
34. Cfr. Exhortationes in Hispania,
p. 54, n. 36.