Raggi

by Paolo Monaco sj

Home   |   Esercizi spirituali   |   Arte   |   Esperienze   |   Saggi   |   Link 

Search  |  Site map  |  E-mail

 

 

 

 

Saggi >
Compagnia
di Gesù

La «gratia Societatis» secondo il padre Nadal

Come conoscere il carisma della Compagnia di Gesù

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Introduzione

 

L’orizzonte
ermeneutico

 

La vita e l’esempio
di sant’Ignazio
di Loyola

 

La chiamata del re
e la meditazione
dei due vessilli

 

Il fine della
Compagnia di Gesù

 

I principi che
regolano il governo

della Compagnia
di Gesù

 

Cinque punti
per vivere la
«gratia Societatis»

 

Conclusione

 

Bibliografia

 

 

 

 

Altre pagine

 

La soppressione
e la ricostituzione
della Compagnia
di Gesù

 

Chiara Lubich
e i Gesuiti

 

Il corpo della
Compagnia
di Gesù

 

Cercare insieme
la volontà di Dio

 

Le missioni
dei Gesuiti

Il corpo della
Compagnia
di Gesù

 

The deliberation
that started
the Jesuits

 

Oblazione della
Compagnia
di Gesù

 

I Gesuiti,
compagni
di Gesù

 

 

 

capitolo quarto

IL FINE DELLA COMPAGNIA DI GESÙ

 

Per seguire più da vicino il pensiero di p. Nadal sul terzo mezzo per conoscere la «gratia Societatis» leggiamo come riferimento principale la terza e quarta esortazione delle Exhortationes Complutenses in Alcalá[1]. In questa nostra ricerca non possiamo condurre un’analisi completa di ogni singolo punto; così segnalaremo di ognuno i testi che ci sembrano più significativi.

 

 

4.1. La maggior gloria di Dio e la salvezza e perfezione del prossimo

 

1) Il fine della Compagnia di Gesù consiste nel fare tutto «a mayor gloria y honrra de Dios nuestro Señor». Questo è il desiderio che ha mosso e ha guidato sant’Ignazio in tutta la sua vita, il principio che lo ha condotto nella fondazione della Compagnia:

 

“Este instituto o modo de proceder, que assí lo llama el Padre Ignatio, va siempre endereçado a buscar la mayor gloria y honrra de Dios nuestro Señor; y assí veréis que no ay casi capitulo en las Constituciones donde no se repita esto, en todas las cosas que se ordenan, a mayor gloria y honrra de Dios nuestro Señor. Y éste fue el desseo que a nuestro Padre Ignatio movió y governó siempre, y el principio que tuvo para la fundación de la Compañía: andar buscando siempre cómo más se glorificasse Dios, en qué más fuesse servida su eterna bondad[2]”.

 

2) Questo fine, al quale la Compagnia è chiamata, è lo stesso di Cristo:

 

“El uno y otro fin tenemos con procurar todo a mayor gloria de Dios y aun todas las ánimas, ayudándole en todo. Así consta que nos es aplicado el mismo fin que Cristo N. Señor tuvo viniendo al mundo a morir porque no se perdiese. Así, ne conculcetur sanguis Christi, nadie haya de nosotros que no sea pronto para ir [a] morir a los Indios o [a] Alemania, por alcanzar este fin. A lo menos, a esto somos llamados[3]”.

 

3) Questo fine, secondo p. Nadal, è il modo in cui sant’Ignazio esprime la carità, vincolo di perfezione, che unisce ogni cristiano al suo fine ultimo, Dio:

 

“Otro medio ay para tomar intelligencia de la Compañía y de su instituto, y es entender el fin suyo y los medios; que si esto yo entiendo, yo lo entenderé todo. Aora comencemos por el fin. Dios nuestro Señor mueve a todos al bien; el bien del christiano, el último, es Dios, bien infinito. Quiere nuestro Señor darnos otros fines más proporcionados a nosotros, que nos unan con El y ayunten con nuestro summo bien. La charidad que nuestro Señor nos da, ésa es la que nos une con El. La charidad que es suma virtud, y la perfectión della es la summa perfectión. Y assí S. Pablo llama a la charidad vinculum perfectionis [Col 3,14]. Esta virtud es la mayor de todas y abraça mucho. Tiene gran amplitud[4]”.

 

All’inizio della quarta esortazione leggiamo:

 

“Començamos a dezir en la plática passada del fin de nuestro instituto y a quanto se estienda. Mostrávamos que nuestras constituciones y nuestras bullas y nuestro instituto nos enseñan buscar en todo lo que se hiziere la mayor gloria de Dios y tener este fin propuesto en todas nuestras cosas. Esto pertenece a la charidad en quanto tiene a Dios por obiecto y a su fineza y perfectión. La charidad ordena las otras virtudes y operaciones dellas a la honrra de Dios; y la mayor charidad, a mayor honrra de Dios. Queda aora de proseguir lo que en el fin de la plática passada comencé de la charidad del próximo, que busca su salud con desseos verdaderos, y busca también en esto su perfectión[5]”.

 

E più avanti:

 

“La charidad, que se extiende a mucho, pide y nos incita a que ayudemos al próximo a la perfectión, al mayor aprovechamiento suyo, según su estado y disposición que en él conociéremos, con prudencia y discreción christiana. Esto nos pide la charidad. Aquí hemos de procurar caminar[6]”.

 

4) Questo fine, che si trova nella Formula Instituti, nel primo capitolo dell’Esame e in tutte le Costituzioni, ha due dimensioni interdipendenti: la salvezza e perfezione dei compagni di Gesù e quella del prossimo, e si realizza con la “difesa e propagazione della fede” per ciò che riguarda l’aiuto del prossimo:

 

“En la bulla de la confirmación se dize que la Compañía principalmente es instituí-da para la defensión de la fee, para el augmento della, para el aprovechamiento y instrucción de las almas en doctrina y vida christiana: potissum est instituta ut ad profectum animarum in vita et doctrina christiana et ad fidei propagationem per publicas praedicationes et verbi Dei ministerium ac spiritualia exercitia et charitatis opera praecipue intenda.

 

En el primero del Examen se propone a todos que el fin de la Compañía no es sólo attender a la salud propria y perfectión della con la divina gracia, pero juntamente con la mesma gracia procurar y desear intensamente la salud y perfectión de los próximos[7]”.

 

Sul rapporto tra amore a se stessi e amore al prossimo p. Nadal ritorna più avanti. Egli sottolinea come la perfezione della vita cristiana, e quindi anche dei membri della Compagnia di Gesù, sta nella carità. I voti, le virtù, le opere della fede e della speranza sono “puntelli” della carità, perché ne aiutano la crescita, e nello stesso tempo, sono “espressione” di essa, poiché dalla carità ricevono la vita e l’essere di Dio:

 

“Dize pues el Examen, que hemos de attender no sólo a nuestra salud con la divina gracia, pero también con la misma gracia a la de los próximo. Notad aquí cómo se an de ayuntar la gracia y el libre albedrío, que es doctrina para estos tiempos muy necessaria; cómo nuestras obras y merecimientos an de estribar en la gracia del Señor. Añádese más: que no sólo hemos de procurar para nosotros la salud, per la perfectión della. La salud y la vida del alma, es la charidad; las obras de la charidad son sobrenaturales y divinas, que por ellas se merece la vida eterna, la gloria de Dios: gran cosa, excelente don es la charidad. La salud, pues, del alma consiste en la charidad, en guardar los mandamientos de Dios, en no peccar. La perfectión que buscamos, ¿quál pensáis que es? No es la pobreza, ni la castidad, ni la obediencia, ni las otras virtudes; que, aunque tengan ellas en su género sus perfectiones, pero no está puesta en ellas la perfectión de la vida christiana. Más os digo: ni en las obras de la fee, ni de la esperança, con ser estas virtudes divinas y puestas por mano de Dios en el alma christiana. Pero assí como la salud nuestra y nuestra vida spiritual consiste en la charidad, assí también la perfectión; y quanto uno tiene más charidad y mayores operaciones della, tanto es más perfecto. Por las otras virtudes con la charidad y operaciones della se augmenta la charidad y ellas mesmas crecen; y la charidad da a ellas la vida y ser divino, haze que sus obras sean de valor delante de Dios nuestro Señor; y desta manera ayuda la charidad a las otras virtudes, de las quales es también ayudada para su perfectión. Y esta perfectión hemos dicho ser propria obra del estado de la religión[8]”.

 

In un altro testo, p. Nadal commenta la frase dell’Esame «cum eadem gratia» e approfondisce il rapporto tra salvezza propria e aiuto alla salvezza del prossimo, mettendo in evidenza come non siano due grazie diverse, ma l’unica «gratia vocationis», poiché una è la carità, così come viene concessa tale grazia ai membri della Compagnia di Gesù:

 

“Vae igitur nobis, si nobis solis iuvandis incumbamus! Non est haec nostra gratia, non nostra vocatio. Bona quidem est haec occupatio, se non nostra. Ergo qui hac vellet esse contentus, fieret non noster. Quodsi non noster, quum necessario sit noster, cuius tandem esset? Neque tamen seiungere haec quis debet, ut proximo iuvando incumbere debeat, non sibi; simul illa esse debent, simul procurari. At vero «ego (dicas) numquam eo spiritus robore sum, ut possim dare operam proximis». Primum ilud tibi respondeo: Hoc si vere diceres, illud simul te profiteri neccessum est: te nec gratiam nec spiritum nec vocationem habere vel retinere velle Societatis. Quî enim fieri potest, ut quod gratia tibi, quod spiritus data, quo te haec vocant, ut illud praestare non possis, nisi de tua socordia vel scrupulo? Socordiam excute et scrupulos. Da te tuo superiori exercendum in pietate animi, titubationes in illius sinum tum tui gubernationem reiice, et virtutem accipies, qua non te solum sed proximum etiam iuvare possis et alacriter iuves, simul pacem animi tui consequereris [sic] et anima omnem titubationem abiicies in luce obedientiae et cordis tui simplicitate per Christum in tuae vocationis gratia; quae dabit tibi ut nunquam tuam salutem et perfectionem a proximi salute et perfectione seiungas, ut a charitate non debes. Hoc vero est quod dicimus «cum eadem gratia», qua videlicet nos vel proximum iuvemus; neque enim aliam gratiam pro nobis accipimus, aliam pro iuvando proximo, non aliam charitatem[9]”.

 

La ricerca della perfezione propria e di quella del prossimo ha un modello, Gesù Cristo:

“Sed quorsum alio spectat ut perfectionem etiam procuremus proximi? Hoc vero est insigne beneficium quod in Societatem contulit Deus, ut non solum ad salutem nos vocaret proximi, sed simul ad perfectionem procurandam; hoc est, perfectam charitatem ut in proximum exerceremus. Non enim illa erat futura perfecta nostra charitas, si in nostra salute et perfectione versaremur, [et hoc modo] proximi tum salutis procuratione essemus contenti. Igitur in salutem proximi et perfectionem studiosissime debemus incumbere, Christi Iesu imitatione, qui non solum docuit mortales et praecepit viam salutis, sed perfectionem etiam divine proposuit atque consuluit. Quocirca nobis non est sistendum, si quem eo adduxerimus ut a peccatis velit abstinere ac servare Dei mandata; sed ad anterioria contendendum[10]”.

 

Per rispondere alla vocazione propria della Compagnia, i suoi membri non possono accontentarsi di procurare la salvezza del prossimo, ma devono aiutarlo anche alla sua perfezione.

 

 

4.2. I mezzi per raggiungere il fine

 

Tre sono i mezzi principali dei quali p. Nadal offre un’ampia esposizione: i ministeri propri della Compagnia di Gesù, l’obbedienza, i voti.

 

 

4.2.1. I ministeri della Compagnia e la «imitatio vitae Apostolorum»

 

1) Quando p. Nadal parla dei ministeri della Compagnia di Gesù, egli si riferisce naturalmente agli elenchi che si possono trovare nella Formula e nelle Costituzioni. La predicazione, la lectio sacra e tutti i ministeri della Parola di Dio, gli esercizi spirituali, l’istruzione dei rozzi e ignoranti, l’insegnamento della dottrina cristiana, l’amministrazione dei sacramenti, le opere di misericordia corporali, ovvero, tutte le opere di carità che riguardano il corpo e lo spirito, vanno svolti gratuitamente:

 

“Ved aora los medios con que se va a este fin, para que veáis quánto abraça la virtud de la charidad, que os dixe ser fin nuestro. Los medios son ecclesiásticos, de la predicación, leción y todo otro ministerio de la palabra divina, dar los exercicios spirituales, instruir a los rudos y ignorantes, enseñar la doctrina christiana, administrar los sacramentos, como se contiene en la bulla, que dice: ad haec potissimum instituta est Societas. Más aún hay que esto y a más se estiende nuestro fin. Ay otras obras que son también de nuestro instituto, las obras de misericordia corporales, visitar y servir hospitales, cárceles, procurar la paz entre los enemistados y, al fin, qualquiera otra obra de charidad corporal o espiritual; y todo esto endereçado al mayor servicio, gloria y honrra de Dios nuestro Señor; y más, gratis, sin estipendio alguno, no esperando el galardón, sino de Aquél por cuyo amor se haze[11]”.

 

2) La chiave di lettura per comprendere e vivere i ministeri della Compagnia di Gesù è la «imitatio vitae Apostolorum»[12]. Questa infatti ne spiega la tipologia:

 

“Mittuntur Apostoli ut evangelium praedicent universae creaturae [Mt 28,18-20] ac sacramenta ministrent, hoc est, ut universum verbi Dei ministerium expleant, curam omnium animarum accipiunt. Ad haec omnia vocata est Societas: accipit ministerium verbi in sacris concionibus, lectionibus sacrarum litterarum, doctrina puerorum ac rudium, piis collocutionibus, exercitiis spiritualibus, administratione sacramentorum, et breviter, omni ministerio verbi divini; ac curam accipit omnium animarum ex instituto suo, non ex alia quavis obligatione, vel alioqui iurisditione[13]”.

 

I ministeri quindi che sono propri dei presbiteri, lo sono per la Compagnia in quanto ordine religioso e la cura delle anime “ex instituto” non è a causa di qualche obbligo o dovere di giurisdizione:

 

“Mentem advertite, fratres, et spiritum diligenter ad plenitudinem ministeriorum quae nobis dedit Deus de singulari sua benignitate. Intelligitis primum omnia nobis data esse atque praescripta Ecclesiae ministeria quae simplici et humili sacerdoti competere possunt. Nullum enim praetera defuit quod nos obire possimus. Nam 2 sacramenta, confirmationis et ordinis, ad solos episcopos pertinent; iurisdictio in externo foro, in alienos, ius decimas exigendi vel proventus pro ministeriis: haec dignitatis sunt episcopalis vel etiam suo gradu parochorum. Reliqua omnia ecclesiastica ministeria nostra sunt.

Qua in re illud notandum summopere: haec ministeria tam multa, tam magna non accepisse nos post Societatis fundationem vel post acceptum et confirmatum institutum, sed ex fundatione et instituto; non ut accidentalia et Societati adventitia, sed tanquam substantialia et cum ipsa Societate nata. Ut enim vocationem et finem et institutum accepit a Deo Societas per Ignatium, ita haec media quibus vocationem expleret et finem a Deo acceptum consequeretur et institutum observaret. Ut autem Ecclesia vocationem, finem, institutum confirmavit, ita eadem confirmatione haec nostra esse ministeria ex instituto sanxivit. Non sunt igitur haec extrinsecus nobis accommodata, sed intrinsecus accepta et sine quibus nec finis nec vocatio nec institutum constare potest; atque adeo, ut ratio gratiae, finis instituti propria, hanc religionem ab aliis discernit ac dividit, ita haec ministeria idem faciunt, vel illa per haec simul illud faciunt[14]”.

 

I ministeri apostolici non sono qualche cosa esterna o aggiunta alla Compagnia, ma formano il suo proprio essere, derivano dalla stessa sua natura approvata dalla Chiesa.

 

3) La «imitatio vitae Apostolorum» si manifesta poi nel voto di obbedienza al Papa[15]. Come per Pietro erano inviati gli Apostoli in tutta la terra, così il successore di Pietro manda i membri della Compagnia:

 

“Mittebantur in omnem terram Apostoli (non dubium quin a Petro). Mittuntur nostri quovis gentium a successore Petri, Romano Pontefice. Peregrinantur fere Apostoli, nec domos habent ubi in congregatione vivant, sed quaerunt sempre quod Christo lucrifaciant. Hic est finis preacipuus Societatis[16]”.

 

La dimensione universale del voto rivela l’estensione dei ministeri della Compagnia. Svincolata dalla cura particolare di una regione o dall’appartenenza a un convento dove vive, essa è inviata in tutta la terra, come corpo “di apostoli”, dal successore di Pietro, il Romano Pontefice.

 

 

4.2.2. L’obbedienza

 

1) Per raggiungere il suo fine la Compagnia ha ricevuto da Dio dei doni particolari. P. Nadal, così, evidenzia la dimensione carismatica della Chiesa, quella varietà dei carismi che la rende più bella. La Compagnia contribuisce a questa “fioritura” con l’obbedienza:

 

“Llama Dios a la Compañía y dale este fin, que se emplee toda en el ayuda del próximo y éste es assumpto proprio suyo. ¿Qué collegimos de aquí? Que tenemos también para este fin propria ayuda de nuestro Señor, y que nos ayudará particularmente y nos favorecerá para conseguirle por nuestros medios. Todas estas gracias que os he dicho de Dios dones son suyos, a El nos llevan como a fin nuestro; aunque sean en sí differentes, en esto convienen. Las vocaciones que ay en la Iglesia cathólica no son todas de una manera; ay en ellas variedad que hermosea la Iglesia. Ayla en sus fines; ayla en los ministerios; ayla tembién en la gracia, con cuya ayuda se ordenaron las religiones y se an de procurar sus fines y de exercitarse en sus medios. Assí que, hermanos míos, con la divina gracia, con ésta que el Señor nos da particularmente, hemos de emplearnos todos con gran ánimo, de veras, en los ministerios de nuestro instituto, confiando en la ayuda del Señor. Gran consuelo nos a de dar pensar en esto, y mucho valdrá esta consideración para quitar desmayos de algunos, quando son puestos por la obediencia en algún ministerio de los que son proprios a la Compañía[17]”.

 

2) Attraverso l’obbedienza la «gratia Societatis» è in tutte le membra del corpo della Compagnia: «Obedientia est id per quod derivatur gratia peculiaris Societatis in omnia membra»[18].

 

3) Tre sono i principi che descrivono l’obbedienza: la provvidenza di Dio, la certezza della vocazione della Compagnia, la presenza di Cristo nel superiore:

 

“Nota hic principia 3 ad obedientiae instinctum. Primum capitur ex providentia Dei, secundum ex vocatione nostra, tertium ex praesentia Christi in superiore. Providentia Dei est qua Deus ad finem, per media quae disposuit, deducit creaturam suam. Et Deus in dispositione sua non fallitur. Vocatio nostra, ut diximus, est a Deo; quia, praeterquam quod Ecclesia universalis et Pontifex approbaverit, etiam Spiritu ducebatur P. Ignatius, cui obtemperabat. Imo et in modo vocationis hoc declarari potest. Nam habuimus aliquem instinctum quo ducebamur in Societatem. Atque primum probas; ergo subiicis intellectum tuum illi vocationi. Deum vis sequi: hîc est 2a pars obedientiae. 3° eficaciter petis: hîc executio. Igitur nunquam venisses ad Societatem nisi adhibuisses 3 partes obedientiae. Praetera cupis recipi in consortium huius gratiae, quia probas hoc institutum; demum vis exequi; 3° exequeris. Ergo vocatione tua profiteris te velle 3 illas parte observare. Tertium principium sumebatur ex praesentia Christi in superiore. Non enim obedis, ut homini; nam alioqui non est quod relinquas parentes, et nihil est quod obedis. Ex vocatione habemus, obediendum Christo per medium. Nam vocat et mittit te in Societatem; ergo vult te per Societatem gubernari. Ergo obedis Deo in hoc homine; unde debes considerare Deum in hoc homine. Atque inde fiet ut nihil remittas in obedientia. Ex istis igitur principiis confirmatur ratio obedientiae nostrae[19]”.

 

La presenza di Cristo nel superiore ha la sua radice nella parola di Gesù “Chi ascolta voi, ascolta me” (Lc 10,16). Vissuta così l’obbedienza “di intelletto” è via al “paradiso in terra”:

 

“Obedientia intellectus exscindit et auferet quod est in vita et difficillimum et molestissimum: iudicium, scilicet, quid melius facere debeo, quid honestius, quid Deo acceptius; et id quidem cum summa authoritate ac luce diuinitus; utique in obedientia ex verbo Xpi. «Qui vos audit, me audit» [Lc 10,16], etc., tum ex voto, etc. Dat igitur nobis paradisum in terra obedientia intellectus, et quidem ad imitationem status innocentiae ducit proxime, quod ad mentis quietem attinet. In paradiso enim nihil considerabant, iudicium non exercebant, cur praecepisset Deus, etc.; sed diaboli malicia vbi primum considerauit Eua, a iustitiae rectitudine excidit[20]”.

 

4) P. Nadal, poi, commenta brevemente il rapporto tra l’obbedienza “di intelletto”, il livello più alto rispetto a quella “di esecuzione” e “di volontà”, e l’obbedienza “cieca”:

 

“De obedientia intellectus aliquid dicamus. Quod possit intellectus obedire, patet in fide catholica. Nam intellectus potest pesuaderi autoritate Ecclesiae et fide, etiamsi non sit compertum. Si potest persuaderi intellectus, potest etiam obedire. Huius partis necessitas ex eo patet, quia vel laudo quod consulit superior vel vitupero. Si laudo, obedio; si improbo, non obedio superioris iudicio, sed meo, atque tunc obedis tibi. Ex quo patet quod intellectus semper obediat, si non Deo in superiore, saltem sibi ipsi et suo iudicio. Si vis vitare discordiam in mente, vita inobedientiam intellectus, et consequeris pacem et tranquillitatem in anima. Debilitatur obedientia voluntatis, per inobedientiam intellectus.

 

Caeca debet esse obedientia; quo venitur per caecitatem intellectus. Comparatur haec caeca obedientia, quando nos ita comparamus ut dicamus nos non posse aut velle videre impedimenta, cum possemus infirmare. Quae caecitas aperit lumen intellectus nostri. Sicut in sublimi contemplatione fit, quando per abstractionem rerum humanarum ad Deum contemplandum elucet quaedam caligo; in qua caligine elucet lumen divinum, in quo videant Deum[21]”.

 

Nella Compagnia, infine, occorre obbedire «in omnibus»:

 

“In Societate non habemus eam obedientiam ut in aliquibus praeceptis obediamus tantum, sed in omnibus. Illa est enim perfectior obedientia et spectatur ex fine nostro, quo dignius id quod est melius. In omnibus igitur rebus obediendum; sed quae cadunt sub obedientiam, id est, quae non sunt peccata[22]”.

 

 

4.2.3. I voti

 

Secondo p. Nadal anche i voti di povertà, castità e obbedienza sono mezzi per raggiungere il fine. Essi infatti sono di aiuto alla «gratia vocationis», che, a sua volta, è una via verso la perfezione della carità, una via dell’unica carità:

 

“Ad faciliorem huius finis consecutionem, etc. De proprietate votorum Societatis suis locis dicemus, Christo dante. Nunc quae necessario videntur, ea solum annotabimus. Prima est vocationis gratia in Societate, ut in aliis religionum institutis; ea ducit ad perfectionem adquirendam vitae christianae, quae in charitatis perfectione constituta est. Concipimus hanc gratiam eximiam esse ex perfectione finis nobis praescripti; media vero ad huius finis atque uberius illa assequamur, quaenam tandem apposita magis et utilia esse possunt, quam quae Christus ipse consulit in evangelio, paupertas, castitas et obedientia? [Mt 19,12.21][23]”.

 

Inizio

 

 

 

 

 

 

Licenza Creative Commons

Questa opera è distribuito con licenza Creative Commons Attribuzione - Non commerciale - Non opere derivate 3.0 Unported

 

 

 

 

 



[1] Cfr. Exhortationes in Hispania, pp. 52-56, nn. 33-42; Annotationes in Constitutiones, pp. 123-130, nn. 40-64; In Examen annotationes, pp. 139-150, nn. 12-49; pp. 199-205, nn. 184-203; Exhortationes Complutenses in Alcalá, pp. 302-344, nn. 67-106; Coimbra, pp. 73-77, nn. 5-22; Dialog. II, pp. 657-671, nn. 39-49; Exhortationes Colonienses, pp. 785-788, nn. 12-24; Exhortatio 5a, pp. 804-815, nn. 1-28; Epistolae IV, pp. 515-515.696.

[2] Exhortationes Complutenses in Alcalá, p. 304, n. 69. Cfr. Exhortationes in Hispania, pp. 52-53, n. 33; Dialog. II, p. 662, n. 42; Exhortationes Colonienses, p. 785, n. 13; Scholia in Constitutiones S. I., p. 1.

[3] Coimbra, pp. 73-74, n. 7. Cfr. Exhortationes in Hispania, p. 83, n. 118; Annotationes in Examen, p. 139, n. 14.

[4] Exhortationes Complutenses in Alcalá, p. 302, n. 67.

[5] Ibidem, pp. 330-331, n. 86.

[6] Ibidem, p. 340, n. 99.

[7] Ibidem, p. 305, nn. 70-71. Cfr. Bulla Pauli III, Regimini militantis (1540) n. 3: MI, Const. I, 26; cfr. Examen c. 1, n. 2.

[8] Ibidem, pp. 332-333, n. 89. Cfr. pp. 326.328, n. 85.

[9] Exhortatio 5a, p. 808, n. 8.

[10] Ibidem, p. 813, n. 22.

[11] Exhortationes Complutenses in Alcalá, p. 306, n. 72. Cfr. Bulla Iulii III, Exposcit debitum, n. 3: MI, Const I, 376.

[12] Cfr. Exhortationes in Hispania, pp. 45-46, n. 19; Annotationes in Constitutiones, pp. 124-127, nn. 45-52; In Examen annotationes, pp. 204-205, n. 203; Exhortationes Complutenses in Alcalá, p. 344, n. 105; Coimbra, pp. 76-77, nn. 15-22; Dialog. II, pp. 665-671, nn. 45-49; Exhortationes Colonienses, pp. 785-788, nn. 15-24; Exhortatio 6a, pp. 821-824, nn. 1-7.

[13] Annotationes in Constitutiones, pp. 125-126, n. 48. Cfr. Epistolae IV, pp. 700-701.

[14] Exhortatio 6a, pp. 822-823, nn. 3-4.

[15] Cfr. Exhortationes in Hispania, p. 56, n. 42; Annotationes in Costitutiones, pp. 125-127, nn. 48-50; In Examen annotationes, pp. 151-154, nn. 50-55; Exhortationes Complutenses in Alcalá, pp. 300.302, n. 66; Coimbra, pp. 79-80, nn. 6-7; Dialog. II, p. 669, n. 48.

[16] Annotationes in Constitutiones, p. 126, n. 49.

[17] Exhortationes Complutenses in Alcalá, pp. 336-337, n. 95. Cfr. Epistolae IV, pp. 473.545-546.

[18] Exhortationes Colonienses, p. 798, n. 49.

[19] Ibidem, pp. 798-799, n. 50.

[20] Epistolae IV, p. 708.

[21] Exhortationes Colonienses, p. 799, nn. 51-52. Cfr. De virtute oboedientia, pp. 505-508, nn. 15-22.

[22] Ibidem, pp. 799-800, n. 53. Cfr. Epistolae IV, p. 711.

[23] In Examen annotationes, pp. 145-146, n. 34. Cfr. Exhortationes in Hispania, p. 54, n. 36.